LÊ MINH QUỐC: Nhật ký 16.10.2016

PDF.InEmail

 

14718860_10210196686647468_6119349247546790157_n

 

Thương cha nhớ mẹ thì về

Nhược bằng thương kiểng nhớ quê thì đừng

Thoạt nghe đã cảm thấy là lạ, khó giải thích rạch ròi. Và, nó đã tạo nên sự tranh cãi. Thật ra, có những câu ca dao cần đặt tìm hiểu hoàn cảnh ra đời của nó mới thể lý giải rõ ràng. Không sa vào tranh luận các ý kiến khác, chỉ nói rằng, phải đặt nó trong hoàn cảnh của ông Nguyễn Duy Hiệu, thủ lĩnh phong trào Nghĩa Hội (Quảng Nam). Tháng 7.1887, lực lượng nghĩ quân bị thực dân Pháp đàn áp dữ dội, Nguyễn Duy Hiệu lại đau đớn khi hay tin mẹ đã mất. Ông dẫn đứa con trai tìm về làng Thanh Hà. Giữa trảng cát nắng chói chang đến nhức mắt, ông quỳ xuống thắp nhang trước mồ mẹ. Gió thổi lồng lộng. Bão cát xoáy lên ngút trên trời... Ông tức tưởi khóc:

- Là bày tôi mà vua nạn không phò, vua chạy không theo, khó đem nổi bất bình mà kêu cùng tạo hóa;

Là con trai mà mẹ đau không dưỡng, mẹ mất không chôn, chỉ biết lấy trường hận mà khóc sinh thành.

Sau đó, ông ngồi trong miếu Quan Công, ngước mắt nhìn khói nhang tỏa nghi ngút trước mộ mẹ giữa bão cát. Bỗng cả bó nhang ấy phừng phừng lửa đỏ như một bó đuốc! Điềm gì chăng? Nguyễn Duy Hiệu rùng mình, giữa trưa nắng mà toàn thân ông lạnh toát, khi ông vừa định thần lại thì quân giặc đã ùa tới vây bắt. Ngày 1.10.1887, Nguyễn Duy Hiệu bị chúng chém đầu tại pháp trường An Hòa (Huế). Khi đầu của người anh hùng rơi xuống đất, lập tức được chở bằng một chuyến xe tốc hành vào Quảng Nam, bêu cho công chúng dọc đường thấy - nhằm uy hiếp tinh thần của họ. Cùng lúc, các trạm phóng ngựa ruổi khắp tỉnh, cầm trên tay một dòng chữ rất lớn: “Hiệu đại thủ lĩnh đã bị giết”! Câu ca dao trên, chính là lời nhắn nhủ của ông Hiệu cùng các đồng chí.

Trưa ngày 14.10.2016, y về Đà Nẵng. Về thăm mẹ. Ngồi trên máy bay, nhớ hoài đến câu ca dao đó. Thật ra quê hương, quê nhà cũng chỉ là một khái niệm. Nếu về quê không còn có mẹ, liệu rằng, niềm háo hức, sung sướng, hồi hộp có còn? Ơn trời, mẹ y đã 90 nhưng vẫn còn đi đứng được và tuyệt vời nhất trí nhớ vẫn minh mẫn. Nhớ đâu ra có, không hề có dấu hiệu lú lẫn. Quá tuyệt. Về quê cũng là một cách nạp lại năng lượng. Gia đình. Bạn bè. Quán xá. Những món ăn ngon. Ngủ một đêm tại căn nhà của tuổi thơ. Rồi lại đi. Đi cũng có nghĩa là về. Về lại niềm vui công việc, với nơi trú mưa nắng và từng ngày cứ thế lại mải miết trôi đi. Mà còn có mẹ ngày nào, ngày về quê vẫn tiếp tục. Chỉ là dăm câu chuyện trò cho yên lòng. Rồi lại đi. Những ngày vui này, chẳng còn dài nữa đâu. Được thế nào, hãy biết thế ấy.

Sáng dậy sớm ở Đà Nẵng, lại có cảm giác như cái thuở còn đi học. Trời xanh ấy, vòm cây ấy vẫn như cái thuở xa xăm nào đó ùa vào mắt tưởng chừng như dấu vết của thời gian, của quá khứ vẫn thế. Không hề thay đổi. Trong khi đó, cách Đà Nẵng không xa, “Nhiều người ở Quảng Bình cho rằng chưa bao giờ có một đợt mưa khủng khiếp và dồn dập đến như thế”, Báo Tuổi Trẻ đưa tin. Mực nước nơi cao nhất lên đến 3 mét. Lũ bất ngờ lên nhanh vào đêm 14.10 và rạng sáng 15.10, cộng với thủy điện xả lũ với lưu lượng lớn đã nhấn chìm hàng nghìn ngôi nhà ở huyện miền núi Hương Khê (Hà Tĩnh) trong biển nước. Các huyện Lệ Thủy, Quảng Ninh, Bố Trạch, Ba Đồn, Quảng Trạch, Tuyên Hóa, Minh Hóa và thành phố Đồng Hới ngập sâu trong lũ, nhiều nơi đã vượt mức lũ lịch sử năm 2007 và 2010. Theo thống kê của Văn phòng thường trực Ban Chỉ huy phòng chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn tỉnh đến chiều 15.10, toàn tỉnh có 26.920 nhà bị ngập, 56 nhà bị tốc mái; 7 người chết và 5 người mất tích.

Đà Nẵng vẫn nắng ấm. Vẫn những cuộc vui cùng bạn bè thân thiết của cái thuở đã chung sống ở chiến trường K. Ngoảnh lại mới giật mình đã 40 năm trôi qua cái vèo. Đang bù khú bia bọt lai rai, thế mà phải dừng lại, phải viết ngay vài trăm chữ về sự kiện Giải Nobel Văn chương năm nay. Trước đó, khi hay tin ca sĩ, nhạc sĩ Bob Dylan nhận giải,  y phát biểu:

“Bob Dylan đoạt giải Nobel, đêm nay tôi lại nghe Trịnh Công Sơn: Giải thưởng Nobel văn học trao cho ca sĩ, nhạc sĩ Bob Dylan là điều không có gì ngạc nhiên. Con người tài hoa ấy, cuối cùng toàn bộ sự nghiệp là cất lên tiếng nói phản kháng vì quyền con người, chống chiến tranh, chống áp bức và cơ ngợi tình yêu thương của con người. Thông điệp nhân văn ấy, có ý nghĩa với mọi thời đại, mọi quốc gia, mọi sắc tộc.

Có một điều gì đó rất gần với ca từ Trịnh Công Sơn, trong những sáng tác của Bob Dylan. Và ngược lại. Trên tờ Peace News số ra ngày 8/11/1968, có người đã gọi Trịnh Công Sơn là “Bob Dylan của Việt Nam”. Mới đây một giáo sư của Trường Đại học Humboldt, California, Mỹ là John C. Schafer đã ví “Trịnh Công Sơn - Bob Dylan như trăng và nguyệt”. Đại khái, John C. Schafer có nêu ra 7 điểm giống nhau nhưng quan trọng nhất: cả hai đã nói lên được ước vọng và niềm đau của một thế hệ trẻ; cả hai giữ được danh tiếng của mình mặc dầu quê hương của họ đã trải qua bao cuộc thăng trầm về chính trị và văn hóa; cả hai chịu ảnh hưởng và tìm nguồn cảm hứng từ hai truyền thống tôn giáo của họ, đạo Phật với Trịnh Công Sơn và Ki-tô giáo với Bob Dylan.

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia cho biết: Dylan được trao giải Pulitzer báo chí năm 2008 cho “những đóng góp đặc biệt của ông cho âm nhạc và văn hóa, chủ yếu với những ca từ phức tạp kết hợp với sức mạnh đặc biệt của thi ca”. Và nhạc sĩ Văn Cao ghi nhận: “Tôi gọi Trịnh Công Sơn là người ca thơ (Chantre)”. Khi hay tin Bob Dylan nhận giải thưởng Nobel cao quý, đêm nay, tôi vui mừng và lại nghe nhạc Trịnh Công Sơn như mọi ngày” (nguồn: Báo Thể thao & Văn hóa ngày 13.10.2016).

Về giải thưởng văn chương danh giá nhất toàn cầu, năm nay, nói như Báo Tuổi Trẻ ngày 15.10.2016: “Văn đàn thế giới chia rẽ trước giải Nobel của Bob Dylan”. Thông cáo báo chí của Viện hàn lâm Thụy Điển vào ngày 13.10.2016, khẳng định: “Giải Nobel văn chương năm 2016 được trao cho Bob Dylan vì đã sáng tạo ra những biểu thức mới trong truyền thống ca khúc vĩ đại của nước Mỹ”. Lý do nêu ra hoàn toàn phù hợp với định nghĩa của giải Nobel mà trên trang chủ của tổ chức này trưng ra: “900 khôi nguyên giải Nobel từ 1901 - 2016 được trao vì lợi ích lớn nhất cho nhân loại”. Tuy nhiên, “Giải thưởng Nobel văn chương dành cho Bob Dylan năm nay cũng tiếp tục làm dấy lên những tranh luận về việc đâu là ranh giới trong nội hàm định nghĩa về văn chương. Liệu văn chương có nhất thiết còn phải là thơ và tiểu thuyết nữa không nếu căn cứ vào việc giải thưởng Nobel văn chương năm ngoái đã được trao cho một nhà báo, bà Svetlana Alexievich? Hay phải chăng định nghĩa của văn chương cần được mở rộng thêm cả với những người giống như Bob Dylan, đã sử dụng ngôn ngữ một cách đầy cảm xúc trong nghệ thuật, ví như âm nhạc?”.

Y nghĩ gì?

Khi đang có chút men say, đang ngồi chơi tán dóc mà phải bàn chuyện văn chương chữ nghĩa một cách nghiêm túc, liệu có còn hào hứng nữa không? Khổ nổi, bạn bè của thời cầm súng ở quê hương Chùa Tháp từ năm 18 cái xuân xanh nào có quan tâm đến chuyện này. Vậy y bàn với ai đây? Thôi thì, phải ngưng ly rượu mà tự viết vậy. Công việc làm báo là thế. Chỉ vài trăm chữ, nhưng cần là cần gấp trong lúc này, khoảnh khắc này cho kịp quy trình. Bằng không, chỉ chậm một giây, cái tin ấy, bài viết ấy cũng không cần đến nữa. Công việc làm báo thế mà hay. Nó đòi hỏi nhà báo phải “tác chiến” ngay lập tức. Cả một guồng máy đang vận hành cho số báo ngày mai. Không một ai được quyền chậm trễ, dù bất kỳ lý do gì. Vì thế, y phải viết ngay.

Sáng nay, Báo Thanh Niên đã in bài Sự trở về cội nguồn văn chương: “Giải Nobel Văn chương năm nay đã dấy lên sự tranh luận dữ dội trong giới học thuật. Thậm chí, có ý kiến còn cho rằng, khi trao giải cho ca - nhạc sĩ Bob Dylan cũng là lúc cần xác định lại nội hàm của văn chương. Liệu rằng, có phải Ủy ban Nobel đã phá vỡ truyền thống trước đây - từng định hình qua năm tháng?

Tờ The New York Times (Mỹ) đã thẳng thừng tuyên bố chính kiến: “Bob Dylan không cần một giải Nobel Văn chương, nhưng văn chương cần một giải thưởng Nobel. Và năm nay đã không có giải”.

Với văn chương, chẳng hạn tiểu thuyết, ban đầu người ta quan niệm phải có tình tiết, sự kiện nhân vật, có xung đột, giải quyết xung đột đó, và “kết thúc có hậu”. Dần dà, khi trào lưu “tiểu thuyết mới” ra đời - quan niệm đó đã thay đổi về một cấu trúc của một tác phẩm. Còn thơ thì ban đầu cần có vần, điệu, sự ràng buộc của niêm luật theo quy củ nghiêm ngặt nhất định. Về sau, quan niệm dành cho thơ cũng đã thay đổi. Có thể là sự tự do, phóng túng trong câu chữ; nếu muốn đó là “văn xuôi” - mà nếu cần thiết cũng không cần các dấu chấm, phết ngắt câu...

Mọi sự thay đổi về hình thức, nói chung cũng chẳng có gì “ghê gớm” cả. Điều cốt lõi vẫn là ý nghĩa cuối cùng, nhằm đạt đến điều gì. Tài năng của người cầm bút để lại dấu ấn nhất thời, hoặc lâu dài chính là ở đó. Với thiên tài Nguyễn Du: “Mua vui cũng được một vài trống canh” là một cách nói nhún nhường của bậc thượng thừa sau khi đã viết từng dòng châu ngọc “như máu chảy ở đầu ngòi bút”. Vậy thì sự “mua vui” nói cách khác dù gì đi nữa thì cũng phải đi vào lòng người. Người đọc có thấm thía, chia sẻ buồn vui qua từng con chữ thì mới đạt đến văn chương - bằng không cũng chẳng là gì cả.

Với Bob Dylan và nhiều tài năng khác, họ làm văn chương theo cách diễn đạt của họ. Mà cách ấy, có thể không như quan niệm truyền thống đã định hình. Tôi nghĩ rằng, đó là sự sáng tạo của nghệ sĩ. Bob Dylan của Mỹ hoặc Văn Cao, Trịnh Công Sơn... của VN chính là thi sĩ. Họ mượn giai điệu của âm nhạc để chuyển tải, phổ biến thơ ca của mình đấy thôi. Sự kết hợp ấy là “thi trung hữu nhạc” và ngược lại. Đó là văn chương đấy chứ - nếu suy nghĩ rằng ít ra tầm tư tưởng ấy cũng đạt đến sự “mua vui” cho đời sau.

Trở lại với quan niệm truyền thống về thơ - nó phải thế này, thế kia - nhưng thật ra ban đầu thi sĩ chính là người ca thơ (chantre). Họ “đọc” thơ bằng tiếng hát của giai điệu. Ca sĩ, nhạc sĩ Bob Dylan cũng thế.

Vậy hà cớ gì đem sự quy định rạch ròi để xác định nội hàm của văn chương? Cần có một cái nhìn khác. Mà cái nhìn và quan niệm này là sự quay trở về của cội nguồn văn chương đấy thôi”.

Sáng nay, báo Pháp Luật TP.HCM đã dành cả 2 trang “Thế giới bút chiến việc Bob Dylan ẵm giải Nobel”. Đáng lưu ý với thông tin này: “Thư ký thường trực của Viện Hàn lâm Thụy Điển - bà Sara Danius nói Bob Dylan (năm nay 75 tuổi) là “một nhà thơ lớn trong thuyền thống ngôn ngữ tiếng Anh”. Bà đã so sánh sự tương đồng giữa tác phẩm của Dylan với các nhà thơ Hy Lạp cổ đại: “Nếu bạn nhìn trở lại. 2.500 năm hoặc lâu hơn, bạn sẽ khám phá ra rằng Homer và Sappho viết văn bản thơ, với mục đích để được công chúng lắng nghe, để được trình diễn thường xuyên với các nhạc cụ thì đó là cách không khác gì so với Bob Dylan hôm nay”. Và Sara Danius, một giáo sư văn chương tại Stockholm University, khuyến nghị mọi người nghe bằng album 1966 của Bop Dylan có tên Blonde on Blonde. GS Danius, nói rằng các bài hát trong đó chứa dựng “nhiều ví dụ sáng chói về cách Bob Dylan tạo nên vần điệu trên nhịp âm nhạc, kết hợp ngôn ngữ và âm nhạc với tư duy bằng hình ảnh”.

Vào lại Sài Gòn, chiều qua. Vẫn phải mở máy lạnh để ngủ. Chạnh lòng khi nhìn về Quảng Bình. Cả hàng ngàn ngôi nhà ngập trong lũ. Đâu rồi những ngày, các cơ quan báo chí viết những bài kêu gọi tinh thần “nhường cơm xẻ áo”, “lá lành đùm lá rách”? Đâu rồi hình ảnh cả hàng trăm, hàng ngàn người có lòng ùn ùn đến các cơ quan báo chí góp công, góp sức vì lũ lụt miền Trung? Rồi các phóng viên ra đến tận nơi, san sẻ tấm lòng của người miền Nam, người Sài Gòn đến bà con và viết những bài tường thuật lay động trái tim của hàng triệu triệu đồng bào. Đây là một câu chuyện dài.

L.M.Q

Chia sẻ liên kết này...

 
 

LÊ MINH QUỐC: Nhật ký 12.10.2016

PDF.InEmail

 

Saigonnhtaky_12.10_1R

 

Thương xá Tax, diện tích 9.200 m2 nằm ngay trung tâm quận 1, tiếp giáp 3 đại lộ Nguyễn Huệ, Lê Lợi và Pasteur - một trong những nơi kinh doanh sầm uất bậc nhất Sài Gòn. Thương xá này có 1 tầng trệt và 3 tầng lầu. Tầng trệt chủ yếu bán mỹ phẩm, nữ trang, va li, túi xách, giày dép; tầng 1 - 2 dành cho thời trang, gốm sứ, siêu thị, khu vui chơi cho trẻ em; tầng 3 bán hàng lưu niệm, đồ mỹ nghệ, nhà hàng, quán cà phê.

Sáng nay, Thương xá Tax chính thức đập bỏ.

Lật lại nhật ký 6.11.2014, y đã ghi: “Số phận Thương xá Tax - xây dựng từ năm 1880 tại Sài Gòn, được báo chí đề cập đến nhiều trong thời gian gần đây. Từ ngày 25.9.2014, nơi này ngừng hoạt động, một số hạng mục phụ cận đang được tháo dỡ để xây dựng thành một trung tâm thương mại hiện đại 40 tầng. Cảm động với thông tin này, cần ghi lại: “Nền cầu thang được khảm gốm Mosaic, 4 chú gà trống, trái châu và lan can... là những hạng mục lâu đời còn lại của Thương xá Tax được Tổng lãnh sự quán Phần Lan tại TP HCM đề xuất bảo tồn”. UBND TP. HCM vừa có văn bản giao các cơ quan liên quan tham mưu đề xuất cụ thể việc bảo tồn một số hạng mục.

Chép thêm bài trong sách giáo khoa của miền Nam liên quan đến Thương xá Tax vừa bị đập bỏ. Việc làm đó đã dậy sóng trong lòng mọi người. Một phần cũng do ngay từ bé, người Sài Gòn đã được học, được cảm nhận về “Thương xá Nguyễn Huệ”, nguyên văn như sau:

"1. Tầng dưới của tòa buynh-đinh rộng lớn nằm tại đại lộ Nguyễn Huệ và Lê Lợi được dùng làm thương xá.

2. Gặp ngày nghỉ lễ, thương xá đông nghẹt những người! Các lối đi thênh thang bên trong sáng rực đèn ống, đèn màu. Gian hàng trần thiết rực rỡ, chưng bày nhiều ngoại phẩm quý giá, đắt tiền. Vài cặp vợ chồng trẻ dìu nhau ngắm nghía mấy áo len đủ màu, đủ loại hoặc khẽ cười với nhau khi trầm trồ mấy viên hồng ngọc rực rỡ bên trong tủ kính. Một cô bé thích thú reo lên khi chợt nhìn thấy con búp bế xinh xinh.

3. Đây đó, nhạc vui trỗi lên lồng lộng như mừng đón khách hàng” (nguồn: Quốc văn bộ mới lớp Nhì do Lê Thành Phát, Phạm Trường Thiên và Một nhóm giáo viên biên soạn - NXB Việt Hương in năm 1970, tr.109, tác giả V.P.L - tr. 117).

Ô hay, ngày xưa, “Một cô bé thích thú reo lên khi chợt nhìn thấy con búp bế xinh xinh” là hình ảnh chị y đấy ư?

“Mắt biếc năm xưa nay đâu?”.

Đọc lại vài dòng Nhật ký này, nghĩ rằng có những ca từ, hát lên, tự mình cảm thấy dửng dưng. Không gì xao xuyến. Với người khác. Chắc gì? Không rõ trước sự kiện về Thương xá Tax, nhà văn Lê Văn Nghĩa nghĩ gì? Anh từng cho biết: “Khoảng năm 1964, khi tôi được 11 tuổi, ba tôi, một viên cảnh sát quèn, được nhận nhiệm vụ gác trước cửa ngân hàng BFC trong thương xá TAX, tôi mới biết được thế nào là thế giới của “văn minh”. Thi thoảng, tôi được ba tôi chở ra Thương xa Tax để nhìn người đi qua, đi lại trong ánh điện sáng choang, trong mùi dầu thơm sực nức. Những của hàng bán băng, dĩa hát có giọng ca Bạch Yến, Tini Young, hàng hóa, quần áo, nước hoa sang trọng. Những quán ăn hột gà lộn 11 ngày, la de 33 sủi bọt… đập vào mắt, mùi thơm của thức ăn ngào ngạt xộc vào mũi tôi đầy nghiêng ngữa và thèm muốn”.

Y không có kỷ niệm nơi đó. Y ngụ cư, dù rằng, chỉ sống tại Đà Nẵng vỏn vẹn 18 năm, rồi đi chiến trường K, rồi nhập cư vào Sài Gòn gần đời người. Ấy thế,  lạ nhỉ, chỉ có Đà Nẵng, mỗi lúc đi đứng nơi ấy, y mới có cảm giác như thỉnh thoảng nghe từ trong gió, nắng, mưa có tiếng gọi tên mình khi rõ nét, lúc mơ hồ… Nhưng rồi, chọn một nơi để vui sống, chỉ có thể là Sài Gòn. Đang thuận tay, chép lại bài học thuộc lòng Sài Gòn của Bảo Vân, in trong tập sách giáo khoa lớp Bốn - môn Việt Văn ở miền Nam, năm 1970: “Sài Gòn có bến Chương Dương/ Có Dinh Độc Lập, có đường Tự Do/ Phường Chợ Quán, khóm Cầu Kho/ Bến xe Lục Tỉnh, con đò Thủ Thiêm/  Ô tô buýt chạy khắp miền/ Vườn chơi có Thảo Cầm Viên, Tao Đàn…/  Bến Thành đã tiếng tăm vang/ Chợ Cầu Ông Lãnh lại càng nên đi.../  Xe đò, xe máy, tắc-xi/ Bình Tây, Khánh Hội ngại gì xa xôi/ Chánh Hưng, Phú Nhuận đây rồi,/ Thị Nghè, Tân Định nhiều nơi còn chờ.../ Trải bao thay đổi đến giờ/ Khắp nơi đã rợp bóng cờ vinh quang/  Sài Gòn, thủ phủ Việt Nam/ Mai ngày kiến thiết, mở mang còn nhiều”.

Những ngày này, từ ngày 7.10, Viện Khảo cổ học phối hợp với Bảo tàng Lịch sử Thừa Thiên-Huế đã tiến hành mở hố đào thăm dò khảo cổ học khu vực gò Dương Xuân - nơi mà nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân cho rằng từng tồn tại cung điện Đan Dương của nhà Tây Sơn và lăng mộ vua Quang Trung được táng ở đây. Sở dĩ chọn nơi này, vì ông Xuân căn cứ vào câu thơ của Ngô Thì Nhậm. Lúc vua Quang Trung băng hà, Ngô Thì Nhậm cảm niệm công ơn to lớn của ngài và đã viết bài thơ Cảm hoài (Xúc động trong lòng). Câu thứ 8 trong bài thơ này: “Đan Dương cung điện nhật tam thu” (Trông về Cung điện Đan Dương một ngày coi bằng ba thu). Ngô Thì Nhậm có giải thích rõ thêm hai chữ Đan Dương bằng một chú thích gần đầy một trang. Trong lời chú thích ấy, có thông tin: “Cung điện Đan Dương là sơn lăng phụng chứa bảo y tiên hoàng ta”.

Hướng đi của một cuộc khảo cổ bắt đầu từ mộ bài thơ, quả chuyện lạ xưa nay. Chưa rõ kết quả cuối cùng thế nào.

Có một điều dễ nhận ra, khi một triều đại mới thay thế triều đại cũ, một trong những việc làm của người sau là phá hủy các công trình xây dựng trước đó. Cung điện Đan Dương là một thí dụ. Một cách nhằm cắt đứt sự hoài niệm về quá khứ. Thơ Bà Huyện Thanh Quan được nhiều người khen hay, tất nhiên, dù rằng hay về ý hàm xúc, lời trau chuốt, chỉnh chu đối xứng v.v… nhưng cái chính là bà đã phản ánh được tâm trạng hoài Lê: “Dấu xưa xe ngựa hồn thu thảo/ Nền cũ lâu đài bóng tịch dương”… Một người đã làm bài thơ tiếc nuối, rờn rợn lòng buồn đau đến thế nhưng nhà Nguyễn vẫn trọng dụng. Trong các vị vua triều Nguyễn có lẽ Minh Mạng mới là nhân vật có tầm vóc hơn cả. Nhiều công trình nghiên cứu sáng giá nhất như Lịch triều hiến chương loại chí (Phan Huy Chú), Gia Định thành thông chí (Trịnh Hoài Đức)… được biên soạn là từ chính sách dụng người của ngài. Ít chịu khó đọc sử quá. Một phần vì ngại, vì cứ nghĩ rằng, những thông tin ấy mình đã biết rồi. Nhầm to. Biết quái gì đâu mà dám lộng ngôn đến thế? Vừa rồi, rút kinh nghiệm bằng cách đọc lại bộ Đại Nam thực lục chính biên. Đọc từ bản dịch của Viện Sử học,  NXB Khoa học Xã hội  (Hà Nội - 1968).

Thật ngạc nhiên với phép ứng xử của vua Minh Mạng lúc xa giá ra Bắc, mùa thu năm 1821.

Sử chép, khi ra đến Quảng Bình: “Vua lên thành xem lũy cổ, cùng với thị thần bàn về việc Nam Bắc phân tranh thời quốc sơ. Lại đến cửa biển Nhật Lệ ngắm xem hồi lâu. Cho tế tướng sĩ trận vong Nam Bắc (đàn nam tế tướng sĩ thời quốc sơ; đàn bắc tế tướng sĩ quân miền Bắc). Dụ rằng: “Khi các thánh mới bắt đầu mở nghiệp, chỗ này là chiến địa, là chỗ vùi ngọc của các tướng sĩ vì nước bỏ mình. Người Bắc chống nhau với ta, không khỏi không bị đâm chém, nhưng đều vì chúa mà bỏ mình thôi. Nhìn lại dấu cũ, bỗng lòng cảm thương. Vậy sai dinh thần đặt hai đàn tế Nam Bắc, mà đàn Nam lễ thì phẩm hậu hơn để tỏ hơn kém”. Rồi đặc sai Hiệp biện đại học sĩ Trịnh Hoài Đức khâm mạng đến tế. Đem phẩm vật địa phương dâng cung Từ Thọ. Đến địa phương nào có của quý, vua đều tự viết biểu sai trung sứ đệ dâng” (tr.263, tập V). Câu “Người Bắc chống nhau với ta”, ý muốn nói quân Đàng Ngoài/ Bắc Hà của vua Lê, chúa Trịnh tiến quân dánh chúa Nguyễn ở Đàng Trong/ Nam Hà. Nhưng khi đã lên ngôi cửu trùng, ngài vẫn đặt đàn tế. Chẳng hề phân biệt “dịch/ta” gì ở đây cả. Lòng nhân của người Việt đấy chứ. Khi đã chết, dù trước đó họ đứng ở chiến tuyến nào cũng được đối xử tử tế. Nghĩa từ là nghĩa tận.

Lúc ngài ra đến Hà Nội, bấy giờ, Thị trung học sĩ Phạm Quý Thích bệnh nặng không đến yết kiến được, ngài sai tham tri Bộ Hộ Nguyễn Công  Tiếp đến tận nhà thăm hỏi.  Lấy sinh đồ Phạm Đình Hổ sung chức hành tẩu ở Viện Hàn lâm. Ông Hổ có dâng quyển Tiền Lê hội điển, Bang giao điển lệ… Đoạn này quan trọng: “Vua dụ Hộ bộ rằng: “Trẫm tham xét điển lễ, thấy từ xưa các đế vương đều có miếu thờ. Nay nhân có việc đi Bắc tuần, những nơi có thờ đế vương đời trước, không nơi nào không sai quan đến tế. Nhưng từ triều Lê trở về trước thì đều là thờ cúng trong dân gian, miếu vũ do Nhà nước tế thì chưa từng xây dựng. Nghĩ rằng vua các triều trước thay nhau làm việc đều có công đức với dân, lòng trẫm rất kính mộ, việc làm miếu thờ nên theo nghĩa mà làm. Vậy bàn sai chọn đất dựng miếu để làm nơi cúng tế” (tr. 277). Chỉ một câu đó, đủ thấy lòng nhân của của một con người. Không cắt đứt quá khứ với hiện tại. Lịch sử là một sự tiếp nối, từ đời này qua đời nọ. Không thể cắt đứt một tiến trình của lịch sử, nếu có chăng chỉ là sự cưỡng bức tạm thời.

Trở lại với Thương xá Tax. Trước đây khi hay tin từ ngày 25.9.2014, nơi này ngừng hoạt động, dư luận bàn tán sôi nổi. Nay, nó đã chính thức đập bỏ, hầu như không mấy ai nhắc đến nhiều. Có lẽ, ngày càng có quá nhiều thông tin, lắm chuyện cần bàn luận, nó sát sườn hơn với cuộc sống mưu sinh… vì thế, ít có sự việc nào được quan tâm dài hạn. Thoáng đó, đang ầm ĩ câu chuyện của ngày hôm nay, qua ngày sau, dăm ngày sau đã là mối quan tâm về chuyện khác rồi. Dòng đời, cứ thế, cứ lừ lừ đi qua và lúc ngoảnh lại, chẳng mất chốc chỉ còn là quá khứ thời gian.

L.M.Q

Chia sẻ liên kết này...

 
 

LÊ MINH QUỐC: Nhật ký 10.10.2016

PDF.InEmail

ca_go_7

 

Tùy cơ ứng biến.

Cứ đọc lại ca dao, tục ngữ mới cảm nhận hết cái sự “nước đôi” của người Việt. “Đi với Phật mặc áo hoa, đi với ma mặc áo giấy; Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài” v.v…. Cũng con người đó, nhưng muốn tồn tại trong hoàn cảnh đó ắt phải có lựa chọn đó, dù muốn dù không. Vừa bảo: “Một giọt máu đào hơn ao nước lã”, ngoặt một cái lại nói: “Bán anh em xa, mua láng giềng gần”. Vừa bảo: “Trồng trầu thì phải khai mương/ Làm trai nhiều vợ phải thương cho đồng”, chỉ cần làm được thế là OK lắm rồi. Ngoắt một phát mắng luôn: “Lắm duyên nhiều nợ, lắm vợ nhiều oan gia”. Vừa bảo: “Làm trai cho đáng nên trai/ Xuống đông, đông tĩnh; lên đoài, đoài yên” - tính cách đó trượng phu quá đi chứ? Đáng mặt nam nhi, nói/làm đâu ra đó. Ngoắt một cái lại bảo: “Làm trai cứ nước hai mà nói”. Nước hai là “nước đôi’, nói lấp lửng, chẳng quả quyết gì cả, ai hiểu sao cũng được, chẳng biết đâu mà lần

Nghĩ cho cùng. Trí khôn của người Việt nằm ở “nước đôi”. Hạn chế của người Việt cũng ở “nước đôi”. Ấy là lúc cần phải đối phó với người ngoài. Chứ “gà cùng một mẹ”, “bầu ơi thương lấy bí cùng” mà giở trò đó ra, ai chịu trời cho thấu? Thì cứ xem cách các quan chức nhà ta giải thích về nhiều sự vụ đã tầy huầy thì rõ.

Dừng lại với thông tin này, vui hơn.

Theo Báo Thanh Niên số ra ngày 2.5.2016: “Tháng 4.2016 đánh dấu chặng đường 10 năm phát triển của Google Dịch (Google Translate), bắt đầu từ 2 đã phát triển đến 103 ngôn ngữ với hơn 500 triệu người dùng mỗi ngày, theo tờ The Financial Express. Trong đó, ngôn ngữ được dịch phổ biến nhất là từ tiếng Anh sang tiếng Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Ả Rập, Nga và Indonesia. Ứng dụng này dịch 100 tỉ từ mỗi ngày trong đó có nhiều từ theo xu hướng và sự kiện nóng trên thế giới như “selfie”. Ngoài ra, từ “I love you” cũng được dịch phổ biến”.

Trước đây, nhằm phá rào cản về ngôn ngữ, tiếng nói, năm 1887, Quốc tế ngữ (Esperanto) ra đời. Linh hồn của nó chính là bác sĩ Zamenhof người Ba Lan. Esperanto theo Quốc tế ngữ là “Người hy vọng”. Tuy nhiên, với sự tiến bộ kinh khiếp về khoa học kỹ thuật, cụ thể qua vai trò Google, Quốc tế ngữ đã lép vế. Không còn mấy ai sử dụng nữa. Phải thế thôi. Con người ta ngày càng lười suy nghĩ, càng hạn chế được thao tác nào càng hay, càng tốt. Chà, nếu chỉ cần nói: “Anh yêu em” là "xong phim", là "biến cuộc đời thành những tối tân hôn" (Nguyên Sa), có lẽ thiên hạ cũng chẳng cần gì đến thơ nhạc nữa. Xếp xó nó cho xong.

Khi nói: “Anh yêu em”, từ ấy thiêng liêng quá đi chứ. Thế nhưng, biết đâu lại giả thì sao? Thì biết làm sao. Vừa rồi, Đoàn Tuấn có comment bằng câu vần vè cà rỡn, bông phèn. Đọc xong là cười luôn. Rằng, sau khi đeo đuổi, tán tỉnh, cưới được giai nhân, có người lại phát hiện ra lắm thứ giả mà lâu nay cứ ngỡ là thật: “Chú rể đêm động phòng/ Cô dâu mang trinh giả/ Chàng sờ tay lên má/ Vết dao kéo giấu rồi/ Chàng liền hôn lên môi/ Em vừa xăm, chưa được/ Chàng đưa tay sờ ngực/ Thấy toàn silicon/ Kéo cô dâu vào ôm/ Vuốt lên làn tóc giả/ Chàng thấy buồn rầu quá/ Về hỏi mẹ thế nào?/ Mẹ chàng bảo : Không sao/ Trên đời này tất cả/ Đều là giả dối thôi/ Chỉ có mẹ, đúng rồi/ Chỉ mẹ là thật nhất!/ Bố con cũng chưa chắc/ Con thấy đúng không nào?”. Thôi thì, cười đi. Cho nó vui cái sự đời. Những thứ ấy, dù giả, cũng chẳng hệ trọng gì, miễn là tình yêu ấy là thật.

Trong cái sự vận động của vũ trụ này, thật và giả đan xen nhau là lẽ thường tình. Ngay cả thức ăn nuôi sống cơ mỗi ngày, ai dám chắc nó là thật? Sáng nay, đọc Báo Thanh Niên liền choáng với thông tin: “Nước + hóa chất = nước mắm công nghiệp”. Với người Việt, nước chấm trong bữa cơm hàng ngày dứt khoát phải có chén nước mắm. Nếu cư dân trong một cộng đồng có nơi sinh hoạt chung là đình làng, giếng làng thì bữa cơm gia đình có chén nước mắm. Nay nước mắm cũng giả nốt. Mỗi ngày, lật tờ báo ra, biết bao sự việc giả - thật đã chen chúc nằm chình ình trên mặt báo. Đố ai có thể phận biệt dược thật-giả.

Có lẽ tiếng nước ngoài trở thành quen thuộc, phổ biến nhất với người Việt hiện nay không phải “I love you”. Vậy từ gì? Formosa. Chính nó đấy. Dạo này, mẹ đã về quê, vì thế thỉnh thoảng y cũng đi chợ. Khi ngang qua dẫy hàng cá, đang chần chừ, ngần ngừ thì người bán cá nào dù trẻ, dù già cũng đều mời mọc, lên tiếng khẳng định cá mình bán không phải cá Formosa. Với họ, có thể không phát âm đúng, không viết được rành mạch chữ đó nhưng rõ ràng họ biết đó là là sự hãm tài, hắc ám khủng khiếp. Va vào nó, dính vào nó chỉ có nuốc đổ hết tôm, cá xuống cống, quảy gánh về không. Chồng con chết đói. Than ôi! Ngày vui qua mau. Biết bao giờ mới quay trở về cảm hứng như lúc ngang qua hàng cá là tận mắt nhìn thấy sức sống, sự tươi ngon của cá? Ngày ấy, nhờ thế, y viết được bài thơ tếu táo:

Cao hứng ngày xuân đi chợ Tết
Chân mang giày, cổ thất cravate
Ai nỡ nào nói thách đàn ông
Giữa dòng người, tôi huýt sáo thong dong
Lanh lảnh tiếng rao mời chào những cá
Cá giẫy đành đạch như muốn hụt hơi
Cá sặc bướm này quằn quại đang bơi
Cá vồ, cá trê nằm trơ mắt ngó
Cá lòng tong kia đang bơi quạu quọ
Tôi quờ quạng rờ con cá lưỡi trâu
Sực nhớ vợ dặn khoái cá bã trầu
Đặt tiền xuống mua. Thôi mua cá nhái
Cá trở quều quào lách luồn quày quại
Tội nghiệp nên thôi. Mua lấy cá mè
Cá nằm quay lơ - vợ rủa ai nghe?
Mặt nàng quằm quặm còn chi là Tết?
Hay mua cá trê. Nhưng làm sợ mệt
Con cá út thịt trắng muốt béo dai
Cá ngát, cá linh quắn quíu nằm đây
Bụng cũng muốn mua. Làm sao mua hết?
Loạng choạng một hồi sắp tàn ngày Tết
Mặt mày quàu quạu chủ cá mắng vui:
“Mua đi cho rồi lựa tới lựa lui!”
Nàng nguýt, háy, lườm làm tôi nhớ... vợ
Thông cảm đàn ông lần đầu đi chợ

Nay, cá đã chết. Nói cách khác là cá đã là cá thép. Có lẽ, không động vật nào lúc chết lại có ánh mắt hiền lành, đáng thương như mắt cá. Vừa rồi, cá Hồ Tây chết trắng xóa, chưa rõ vì lý do gì. Nhìn qua hình ảnh cá chết trên báo chí, lại thấy ánh mắt ấy nghèn nghẹn oan ức đến đau lòng. Cá Formosa, cá chết vì hóa chất là cá giả. Bởi sự độc hại tàn khốc của nó. Chớ dại mà ăn. Thôi thì, tạm thời ăn cá gỗ chăng? Từ “cá gỗ” vốn thuộc “bản quyền” của người xứ Nghệ. Nguồn gốc, xuất xứ của nó thế nào? Vừa rồi được đoc trên Thời báo Kinh tế Sài Gòn (số ra ngày 8.10.2106) bài viết “đâu ra đó”, “có đầu có đũa” về câu chuyện “cá gỗ” của tác giả Bình Vương. Chép lại vì xét thấy cần thiết cho những ai cần tham khảo:

“Chuyện là, trong bản in lần đầu tiên năm 1866, tập sách viết bằng văn xuôi quốc ngữ thuở sơ khai của học giả Trương Vĩnh Ký với nhan đề “Chuyện đời xưa lựa nhón lấy những chuyện hay và có ích” (về sau đổi gọn thành “Chuyện khôi hài”) đã có kể về “cá rô cây”. Xin chép lại nguyên văn: “Nghệ An là tỉnh rộng lớn đàng đất, lại đông dân sự hơn các tỉnh và cả nước An Nam. Người xứ ấy hay co ro còm ròm cần kiệm quá. Người ta thường hay nói người Nghệ đi ra Bắc hay giắt lưng một con cá rô bằng cây khéo lắm. Hễ tới quán thì chỉ xin mua ít trự cơm ăn mà thôi. Quán hỏi có mua đồ ăn, thịt đông, chả giò, nước mắm chi không? thì nói không, xin một chút xíu nước mắm dằm cá mà thôi. Bỏ cá cây vô đĩa lật qua lật lại, húp cho mặn miệng mà trơn cơm ba miếng. Làm lận làm vậy cho khỏi tốn tiền đồ ăn. Ăn rồi giắt cá vào lưng phủi đít ra đi”.

Bây giờ nếu truy tìm từ khóa “cá gỗ”, chỉ vài giây Google sẽ đưa ra đầy rẫy dữ liệu mà trong đó, rất nhiều cách kể khác nhau, đúng là tam sao thất bổn. Chẳng trách chi ai, ở đây người viết chỉ thuật lại hai mẩu chuyện theo trí nhớ, được nghe lúc mình còn nhỏ, qua lời kể của thân phụ.

Mẩu thứ nhất, về đại thể khá tương đồng với chuyện “Cá rô cây” chép ở trên, song nói rõ hơn, người giắt lưng con cá gỗ đó là một thầy đồ nghèo trên đường đi tìm chỗ dạy học. Thầy có chữ nhưng đang túng tiền, bèn nảy ý đẽo một con cá bằng gỗ, chạm tỉa kỹ càng, lại sơn màu trông giống y một con cá rán (chiên). Cứ mỗi bữa ghé quán cơm dọc đường, thầy lựa chỗ ngồi khuất khuất, sao cho người ngoài nhìn qua sẽ tưởng thầy đang dùng cơm với đĩa cá chiên dầm nước mắm. Mẩu chuyện này được các bậc bề trên kể cho con cháu nghe với ý đề cao tánh... sáng tạo của thầy đồ xứ Nghệ nhằm giữ thể diện trong hoàn cảnh khó khăn - mặc dầu bằng sự “làm lận” chẳng ai muốn tự hào - chớ không phải ý chê cười một tánh cách “co ro còm ròm cần kiệm quá”.

Mẩu thứ hai, kể chuyện nhà nọ nghèo khó đến nỗi bữa cơm hàng ngày đã lâu không mua nổi cá mà ăn. Để an ủi các con, người cha nghĩ ra cách cũng đẽo một con cá gỗ, nhưng sơn màu cho giống cá kho, trông thật ngon lành. Ông dùng dây buộc, treo cá gỗ lơ lửng giữa bàn ăn và quy ước: mọi người hễ khi và một miếng cơm thì nhìn lên nó một lần rồi nhai nuốt, tưởng tượng chẳng khác mình đang ăn cơm với món cá kho thực thụ. Đang thực hành theo đúng lời cha, bỗng thằng em cất giọng méc: “Cha ơi, anh hai ăn mặn!”. Hỏi tại sao, nó thưa: “Tại con thấy ảnh và một miếng cơm mà nhìn lên con cá hai ba lần lận!”. Đây cũng vẫn là một tiếng cười lạc quan bởi tình huống bất ngờ và bởi lối suy diễn ngây thơ thành thật của đứa bé con nhà nghèo, chớ không ai nỡ chê trách người cha đã “làm lận” con trẻ.

Như thể cùng chung mục đích minh oan cho cá gỗ, tờ tạp chí Văn Hóa Nghệ An cũng từng giới thiệu một tác giả đã bỏ công tìm kiếm và phát hiện ra rằng, ngày nay tỉnh Nghệ An vẫn còn có một loại cá biển làm thực phẩm, một đặc sản địa phương chỉ riêng thấy ở vùng biển Cửa Hội, thuộc xã Nghi Hải, huyện Nghi Lộc. Nó là chất cá thiệt nhưng được gọi tên... cá gỗ, cùng với tên gọi nữa là cá luộc, tức cá tươi đánh từ biển lên, luộc chín bằng chính nước biển rồi đem phơi nắng cho tới lúc khô đanh lại, săn chắc như cá bằng gỗ.

Khác với cá trong giai thoại, cá gỗ này không cần nước mắm vì nó đã sẵn vị mặn muối biển. Khi ăn, người ta phải dùng tay xé thịt cá ra từng sợi nhỏ, đầu và đuôi thì chặt riêng để nấu canh. Một thứ đồ khô tích trữ để dành được lâu, dùng khi trời giá rét, biển động kéo dài hay mùa hiếm cá. Từ đó có thể suy ra, con cá gỗ vốn có thực trong đời sống một địa phương, trải qua các nẻo đường lưu thông hàng hóa, đã trở thành “chất liệu” để dân gian biến hóa, nâng cấp thành giai thoại “cá gỗ” truyền bá khắp nơi?

Dù nghĩ theo cách nào, rốt lại sự tích cá gỗ vẫn nên nhìn nhận tích cực về một nét tánh cách vùng miền, con người cần cù chịu khổ mà coi trọng sĩ diện. Con cá bằng gỗ được “giả bộ” là ngon lành ấy chẳng làm hại đến một ai. Còn những sự giả vờ về “cá thép Formosa” thì... miễn bàn”.

Tác gải bài báo này nói đúng. Cá gỗ nghĩ cho thấu đáo là một nét văn hóa của người xứ Nghệ. Cá thép Formosa là tội ác. Vì thế, "miễn bàn". Trời đã chiều. Không mưa. Nắng lên. Biết rủ ai đi nhậu đây ta?

L.M.Q

Chia sẻ liên kết này...

 
 

LÊ MINH QUỐC: Nhật ký 9.10.2016

PDF.InEmail



nhat-ky-ngay-1102106-1R

Từ năm 1938, trong bài thơ Cảm xúc tặng Thế Lữ, Xuân Diệu đã nói đến… Facebook. “Phát hiện” này là của Chị Đẹp. Bằng chứng, tác giả Thơ Thơ đã viết:

Đây là quán tha hồ muôn khách đến
Đây là bình thu hợp trí muôn phương
Đây là vườn chim nhả hạt mười phương
Hoa mật ngọt chen giao cùng trái độc...

Ở thế giới ảo ấy, nếu biết chọn lọc thông tin sẽ đem về nhiều sự lý thú, cần thiết, hữu ích. Mà không khéo cũng ngộ độc như chơi.

Ngày trước, thỉnh thoảng y cũng Facebook. Nay đã chán. Lần nọ, trên Facebook, y cho biết là đang giữ tập sách Gương chí sĩ  Phan Tây Hồ lịch sử toàn biên, in tại Gia Định năm 1927. Tập sách này do nhà báo Nguyễn Kim Đính - Tổng lý Đông Pháp thời báo, thực hiện ngay sau khi cụ Phan qua đời. Trong sách có chép lại đầy đủ điếu văn, câu đối…, kể cả hình ảnh do hiệu Khánh Ký (Sài Gòn), Royal photo (Nam Vang), Hương Ký (Hà Nội), Thụy Ký (Nam Định) chụp tại đám tang của cụ. Thật bất ngờ khi biết, tại Nam Vang (Phnom Penh), người Việt cũng có làm lễ truy điệu cụ Phan tại nhà hàng Hưng Long ở 82 và 84 đường Galliéni.

Về nhân vật Galliéni, chỉ cần tra Google ắt tìm thấy thông tin. Đại khái vị Thống chế này là cha đẻ của chiến thuật “vết dầu loang” khi cầm quân bình định các cuộc khởi binh của Đề Thám, cuối cùng thất bại phải cút về Pháp. Theo trang web của UBND Q.5: “Năm 1865 người Pháp làm đoạn đường ở phía Sài Gòn đặt tên Galliéni, còn đoạn phía Chợ Lớn gọi là Des Marins. Năm 1952, chính quyền Bảo Đại đổi tên đường Des Marins thành đường Đồng Khánh. Năm 1955, chính quyền Ngô Đình Diệm đổi tên đường Galliéni thành đường Trần Hưng Đạo. Sau năm 1975 hai đường sát nhập thành đường Trần Hưng Đạo. (Trong nhân dân vẫn quen gọi đường Trần Hưng Đạo cũ là Trần Hưng Đạo A và đường Đồng Khánh cũ là Trần Hưng Đạo B)”.

Không rõ, nay đường Galliéni tại Phnom Penh, đổi tên gì? Chuyện đó, không quan trọng.

Trở lại với tập sách Gương chí sĩ Phan Tây Hồ lịch sử toàn biên, đọc đoạn này để biết lúc ấy ở Phnom Penh: “Trọn ngày 4 Avril các nhà buôn Annam đều đóng cửa để tỏ dấu chia buồn và tựu tới nhà hàng Hưng Long mà làm lễ  rất đông. Tại chỗ ấy có lập cái bàn thờ, ở giữa để cái hình cụ Tây Hồ rất lớn, chung quanh bàn thờ thì căng vải đen và vải trắng có thắt tuội, có treo nhiều bài thi điếu, vảng viết bằng chữ Hán và chữ Quốc ngữ tỏ tình yêu mến thương tiếc và kể công lao sự nghiệp của cụ Phan Tây Hồ. Những người Annam đều có để tang hoặc vải đen vải trắng, ai trông thấy cũng động lòng. Khi nhạc lễ đánh lên thì mỗi người đều cầm nhang, kẻ xá người lạy, sắp trẻ nhỏ cũng kéo vào lạy rất đông” (tr.163-164).

Khi mua đươc tập sách này, y nhận thấy có nhiều thông tin mới mà ngay cả bộ Phan Châu Trinh qua những tài liệu mới (2 tập, NXB Đà Nẵng - 2001) do cháu ngoại của cụ là bà Lê Thị Kinh, tức Phan Thị Minh sưu tập từ Thư khố quốc gia hải ngoại Pháp cũng không có. Sở hữu quyển sách quý, mình giữ cho mỗi mình đọc, liệu có ích gì? Vì thế, y mới rao trên Facebook là ai muốn in lại, y sẵn sàng cho mượn.

Những ngày này, mưa gió dầm dề. Ngại ra đường, nhưng sáng qua lại lội mưa đến NXB Tổng Hợp TP.HCM để xem tập sách Gương chí sĩ Phan Tây Hồ lịch sử toàn biên vừa tái bản, “mặt mũi” thế nào. Cầm sách cũ dưới hình thức mới, lòng thấy vui bởi từ đây càng có thêm nhiều người tiếp cận về sự kiện lúc cụ Phan tạ thế.

Và cũng là dịp giao lưu, trò chuyện với học giả An Chi về bộ sách Rong chơi miền chữ nghĩa (3 tập) cũng do NXB này ấn hành. Từ năm 1990, ông đã đứng tên chuyên mục Chuyện Đông chuyện Tây của Kiến thức ngày nay. Bấy giờ, tạp chí này đang “ăn nên làm ra”, số lượng phát hành thuộc loại “khủng” nên bài viết trên đó được nhiều người biết đến. Với kiến thức cùng lập luận sắc sảo, lập tức, An Chi tạo nên tiếng vang. Từ chuyên mục này, ông đã xuất 6 tập sách lấy tựa cùng tên chuyên mục trên, riêng tập 7 sắp in. Ngoài ra, ông còn có quyển Những tiếng trống qua cửa nhà sấm.

Sau khi thôi cộng tác Kiến thức ngày nay, bài viết của tên ông lại xuất hiện trên tạp chí Đương thời, Năng lượng mới, Người đô thị, An ninh thế giới… vẫn tiếp tục với sở trường, chuyên môn khó có ai bì kịp. Đó là những bài viết chuyên sâu liên quan đến chữ nghĩa tiếng Việt. Những bài viết này khiến độc giả thích thú vì lắm lúc ông “lật ngược” vấn đề một cách ngoạn mục, thông minh bằng nhiều chứng cứ thuyết phục, muốn cãi lại, nói thật, không dễ dàng chút nào.

Với Rong chơi miền chữ nghĩa, một lần nữa, bạn đọc lại nhận thấy ghi nhận của nhà ngôn ngữ học Cao Xuân Hạo dành cho An Chi vẫn còn chí lý: “Thời nay không ai có thể tự cho mình là “nhà bách khoa” cái gì cũng biết, những câu trả lời của anh trên tạp chí đã làm thỏa mãn phần đông độc giả vì đều là kết quả của một quá trình tra cứu nghiêm túc, đầy tinh thần trách nhiệm đối với khoa học và những người đã có lòng tin cậy mình. Thêm vào đó là lời văn trong sáng, đĩnh đạc, nhiều khi dí dỏm một cách nhã nhặn và tuệ minh, làm cho việc đọc anh trở thành một lạc thú thanh tao…”.

Điều đáng ngạc nhiên, dù không hề có bằng cấp, học hàm, học vị nhưng sự tự học của ông mới đáng nể làm sao. Đọc xuyên suốt những gì An Chi đã công bố mới thấy ông am tường, sử dụng được nhiều ngoại ngữ. Nhờ thế, ông đã chỉ ra những sai sót của người đi trước và có thêm nhiều đóng góp về học thuật.

Xin nêu một thí dụ: Về Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum của Alexandre de Rhodes do Bộ truyền giáo in tại Roma ngày 5.2.1651, sau này, năm 1991, NXB Khoa học Xã hội chụp lại và các ông Thanh Lãng, Hoàng Xuân Việt, Đỗ Quang Chính có thêm phần phiên dịch, An Chi cũng có ý kiến xác đáng.

Chẳng hạn về từ “eo, bàu eo” (“bàu” ở đây là “bầu” trong “bầu bí”). Ông viết: “Nhóm này đã dịch “abobora com cabeça” (Bồ) và “cucurbita capitata” thành quả tròn như đầu người. Trong tiếng Bồ thì “com cabeça” là “với” (cái) đầu”, nghĩa là có đầu “chứ không phải tròn như đầu người”; còn trong tiếng La thì “capitata” là giống cái của “capitatus” - mà giống trung là “capitatum” chứ không phải là “tròn như đầu người”. Các vị đã cắt mất “cổ ve chai” của trái bầu eo mà biến nó thành một thứ quả tròn vo như quả bóng đá” (Rong chơi miền chữ nghĩa - tập 1, tr.149).

Cái thú lúc đọc bàn về chuyện chữ nghĩa của ông An Chi chính là chỗ đó. Nói có sách mách có chứng. Rõ ràng. Rành mạch. Tựu trung những tập sách  của ông, phần lớn đã “nói khác” những gì mà lâu nay ta vẫn tưởng, vẫn tin như “đinh đóng cột” là đúng. Đọc xong, mới bật ra: “À, thế à. Vậy mà lâu nay, cứ tưởng…”.

Và lâu nay, cũng có một điều đáng phàn nàn là một khi ai đó dám “đụng đến” kiến thức của những học giả đã thành danh ắt bị cho thiếu khiêm tốn. Nói như thế là trật. Tranh luận về học thuật, không thể lấy vai vế, tên tuổi ra áp đặt, khẳng định ý kiến mình là chỉ có đúng. Cấm ai cãi lại. Không. Các học giả chân chính không ai có suy nghĩ ấu trĩ đó. Và học giả đi sau, dù có góp ý cho các bậc tiền bối, họ cũng không nghĩ mình giỏi giang hơn. Dù đã có đôi lần chỉ ra một vài chú thích, giải thích sai sót trong Từ điển Truyện Kiều, khi giao lưu cùng bạn đọc, An Chi khẳng định mình không thể sánh với tầm vóc của cụ Đào Duy Anh.

Bên cạnh đó, ông còn cho biết: “Tôi là người chịu ơn rất sâu sắc về mặt tinh thần đối với tác giả Lê Ngọc Trụ mặc dù sau khi tích luỹ được một số kiến thức cơ bản về ngữ học thì tôi lại thấy ông không phải là người… tiên tiến. Tôi đọc Chánh tả Việt ngữ, bộ sách 2 quyển của Lê Ngọc Trụ (do nhà Nam Việt ở Sài Gòn xuất bản) năm 15 tuổi rồi từ đó mê luôn tiếng Việt, chữ Hán và từ nguyên. Thực ra, khi bắt đầu công việc nghiên cứu, tôi lại đi vào ngữ pháp tiếng Việt và đã có nhiều điều ghi chép mà tôi rất lấy làm tâm đắc, đặc biệt là về từ láy. Nhưng cũng chính khi đưa ra cách giải thích riêng về “nguyên lý” của từ láy thì tôi lại thấy phải đi vào từ nguyên”.

Và, đến nay, vấn đề từ nguyên tiếng Việt nói chung, từ gốc Hán hay giao thoa từ các tiếng dân tộc nào vẫn đang là niềm đam mê, đeo đuổi ở An Chi rất mãnh liệt, bền bĩ. Mà vấn đề này, có thể tìm thấy trong các tập sách của ông đã xuất bản. “Truyện Kiều còn tiếng ta còn. Tiếng ta còn, nước ta còn” (Phạm Quỳnh). Hơn bao giờ hết, giữa thời buổi của sự hội nhập nhưng vẫn giữ bản sắc để không hòa tan thì vấn đề tìm hiểu “tiếng ta” lại càng bức thiết và quan trọng biết dường nào.

Trong buổi giao lưu ra sách, mới biết, cây bút đã bước qua tuổi 80, An Chi sinh năm 1935 tại Sài Gòn, lại còn có nhiều fans hâm mộ đến thế. Có không ít người cho biết, dù không học nhưng do đọc sách của ông nên kính cẩn gọi là “thầy”. Và ai sẽ là người nối nghiệp học giả An Chi về công việc nhọc nhằn là đi tìm từ nguyên của tiếng Việt?

Thật ra trước khi ký bút danh An Chi, ông ký Huệ Thiên. Tại sao có bút danh này, khi giao lưu cùng bạn đọc ông bật mí: Tên thật là Võ Thiện Hoa, mà từ “Hoa”, người miền Nam còn phát âm là “Huê”. Do đó, bút danh trên là nói lái từ tên thật với nghĩa: “vẻ tươi tốt của cây cỏ”. Rồi sau “sự cố” vì có liên quan đến một câu đối, sự cố này y đã kể rõ trong quyển Ngày trong nếp ngày, ông đổi qua ký An Chi. Nói lái An Chi là i chan, trùng âm với y chang, nghĩa là cũng Huệ Thiên đấy thôi.

Rời khỏi NXB Tổng Hợp lúc đã trưa. Đi xe trong mưa và lẫm nhẫm lại bài thơ của ông An Chi Tự vịnh 60. Nay, chép lại cũng là một cách tỏ lòng biết ơn về một người thầy đáng kính đã từng giải thích, chỉ bảo những từ khó hiểu khi y mải mê viết quyển Tiếng Việt lắc léo. Sách đang in. Và y vẫn còn tiếp tục viết dài dài. Bài thơ này, tác giả Rong chơi miền chữ nghĩa, viết vào ngày 27.11.1995:

Mới đó nay đà sáu chục xuân
Thất cơ lỡ vận cũng đôi lần
Lênh đênh Suối Trại thời bôn mệnh
Lận đận non Mường buổi tiến thân
Xa chơi đồi núi làm du khách
Rộng ngắm trời mây bước lãng nhân
Mơ màng chi đến màu danh lợi
Rồi ra cũng một mớ phù vân

Đọc đi đọc lại bài thơ đến dăm lần, trời vẫn còn mưa. Lại có tin nhắn rủ đi nhậu. Lâu nay, y đã tự đặt ra nguyên tắc: Không lai rai buổi trưa, dù chỉ một giọt. Chẳng lẽ lại vi phạm ư? Thôi đành nghiến răng mà quay về nhà. Dù về nhà, chẳng có gì lót dạ. Bếp núc lạnh tanh. Mẹ đã về quê mấy tháng nay rồi. Lại trở về cái thời gian chết tiệt “cơm hàng cháo chợ”. Chán là thế. Mà cũng chẳng nên chán làm gì. “Rồi ra cũng một mớ phù vân”. Vậy thì, y tự nhủ cùng y: “Vui đi cưng”. Tất nhiên.

L.M.Q

Chia sẻ liên kết này...

 
 

LÊ MINH QUỐC: Nhật ký 7.10.2016

PDF.InEmail

 

200-ngan-nguoi-ung-thu-moi-ngay

 

Những gì đã đọc thời nhỏ, thường khó quên.

Đã qua ngũ thập, chiều chiều mỗi lần nghe tiếng rao bán hột vịt lộn của người phụ nữ đi ngang nhà, lại nhớ đến vợ chồng cô Tú. Đây là nhân vật vợ chồng son rỗi xuất hiện thường kỳ trên chuyên mục Mình ơi của tạp chí Phổ Thông. Nhà thơ Nguyễn Vỹ viết và ký bút danh Diệu Huyền. Thỉnh thoảng, để làm vui câu chuyện tác giả thêm vài đoạn cô Tú ghen bóng ghen gió với chồng vì cô bán hột vịt lộn. Cũng là cái cớ để cô mè nheo ông Tú. Vui thôi. Thông qua mỗi số báo, cô Diệu Huyền lại giải thích, trò chuyện một vấn đề gì đó. Lối văn nẹ nhàng, dí dỏm nên dù chuyên sâu về khoa học kỹ thuật, văn hóa, xã hội… cũng đều dễ đọc, dễ tiếp thu.

Trong cuốn tự sự Giấc mộng lớn (1929), nhà thơ Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu cho biết khi lên năm tuổi đã học hết Tam tự kinh, Ấu học ngũ ngôn thi, và một phần sách Dương Tiết: “Trong ba quyển sách ấy, thích nhất là Ấu học ngũ ngôn thi, và trong Ấu học ngũ ngôn thi, thích nhất là hai câu: “Hoa cù hồng phấn nữ/ Tranh khán lục y lang”. Cái bệnh đa tình từ đấy, cái lòng mê khoa cử cũng từ đấy. Các nhà làm sách để dạy trẻ cũng nên cẩn thận thay”. Hai câu thơ trên tạm dịch: “Đường hoa gái hồng phấn/ Tranh nhìn chàng áo xanh”. Thế đấy, đọc từ thời bé luôn có sức ảnh hưởng, ám ảnh lạ thường, đến già vẫn nhớ như in. Mới biết, chọn sách đọc thời trẻ quan trọng biết dường nào.

Từ tiếng rao hột vịt lộn đã nghe mỗi chiều, y lại nghĩ đến thân phận người nghèo. Mới đây, ông bạn già lang y ở Bình Dương có mail cho bài thơ Gánh hàng rong của Xuân Mai. Đọc, cảm động. Và nhớ về ngày tháng đã cũ. Đã xa. Nhưng lại là một phần khó quên trong ký ức: “Tôi còn nhớ những trưa hè nóng bức/ Tiếng rao hàng trong ký ức tuổi thơ/ Những âm thanh bình dị ngọt ngào đưa/ Qua khung cửa liếp dừa, hàng thiên lý/ “Bắp nướng, lạc rang, đậu hũ đường, khoai bí”!/ “Bánh giò nóng hổi, vừa thổi vừa ăn”!/ Tôi lắng nghe lòng thổn thức bâng khuâng/ Từng đàn kiến bò quanh trong bụng đói…”.

Đúng y chang tâm trạng của y ngày thơ ấy. Lại nhớ đến bài thơ Huế, đêm hè của Nam Trân viết năm 1939, lúc ông từ Quảng Nam ra học ở Huế: “Hai tay xách hai vịm/ Một vài mụ le te/ Tiếng non rao lảnh lói: / Chốc chốc: "Ai ăn chè?". Mà này, “cái vịm” là cái gì? Việt Nam tự điển (1931) của Hội Khai Trí Tiến Đức giải thích: “Vịm: Liễn bằng sứ có nắp để đựng cơm”. Thế “liễn” là cái gì? Hãy nghe giải thích tiếp: Liễn: Đồ bằng sành bằng sứ, có nắp, thường dùng để đựng đồ ăn”. Cách giải thích thứ hai chính xác hơn. Bèn tra tiếp Đại từ điển tiếng Việt xem sao. “Vịm: 1. Chậu bằng sành hay bằng đất nung dùng để rửa giặt: vịm rửa chén; 2.Liễn bằng sứ có nắp dùng để đựng cơm: một vịm cơm”.

Có thể hiểu nôm na, ở miền Trung gọi cái vịm, ngoài Bắc gọi cái liễn. Thế trong Nam gọi là gì? Xin quả quyết, gọi là “thố” như ông Huình Tịnh Paulus Của (1895) giải thích: “Thố: đồ bát thường dùng mà đựng cơm, trên có nắp đậy”. Tóm lại, vịm là thố, là liễn, là chậu lớn có thể làm bằng sứ hoặc đất nung và trên có nắp đậy. Tục ngữ ở Huế có câu: “Rim rím vịm troi”. “Rim rím”, trong Từ điển tiếng Huế, ông Bùi Minh Đức giải thích: “Rim rím, có vẻ rụt rè, e lệ, con nhà lành”. “Con nhà lành” tức “gái ngoan”, trái ngược với “gái hư”. Chỉ khi nào giải thích được từ “troi” thì mới hiểu rõ câu tục ngữ ấy. Dứt khoát, “troi” trong ngữ cảnh này không phải là cách gọi khác của con giòi theo ngữ âm địa phương.

Mà thổ âm, thổ ngữ của từng vùng miền lại độc đáo ra phết. Hãy nghe tiếng rao của người bán hàng Quảng Nam, thơ Nam Trân ghi nhận: “Ai eng chè đậu doáng?/ Ai eng đậu hảu không?/ Ai eng hột dịt lộn?/ Bánh ít ngọt? Xôi hông...?”. Tự dưng cảm thấy thương thương, xao xuyến về tiếng nói quê mình. Trong bài thơ của Xuân Mai, nhân vật xưng tôi đùa nghịch với bà cụ bán hàng rong, dù không mua nhưng vẫn gọi. Và đây: “Bỗng bên cửa thập thò đôi quang gánh/ Bà lão nhoẻn nụ cười chìa xâu bánh/ Dáng gầy gò trong áo cánh sờn vai/ Chiếc nón rơm cũ kĩ buộc đôi quai/ Như rướn hỏi vừa rồi ai rao bán?/ Tôi bỗng thấy thẹn thùng cười lơ đãng/ Nhìn hàng quà mà trong bụng ước ao/ Giá hôm qua ta dành lại năm hào/ Thì bắp nướng mỡ hành thơm có lẽ...”.

Đùa thế là quá trớn rồi đấy.

Thật hay, thật bất ngờ khi có ngay chi tiết thơm thảo tình người: “Bà lão đoán được lòng con trẻ/ Miệng mỉm cười móm mém bảo đôi câu:/ “Nếu không tiền ăn trước trả ta sau/ Mai xin mẹ ba hào thôi con nhé!”/ Con ráng học sau này khôn nên nhẽ!/ Lão già rồi không kể chuyện tương lai/ Gánh hàng rong nuôi cuộc sống nguôi ngoai/ Con học giỏi ngày mai còn giúp nước!”. Ôi tấm lòng bà cụ đáng quý biết dường nào. Những con người bán hàng rong nói chung nhân hậu, hiền từ ấy, thời buổi này có còn không?

Sở dĩ hỏi, vì mới đây nhất đây nhất, dư luận xã hội bàn tán ầm ĩ về sự việc: “Bún chưởi” Hà Nội được lên kênh truyền thông quốc tế CNN. Người dẫn chương trình - đầu bếp Anthony Bourdain gọi đó là "Món ăn đặc sắc của Việt Nam"; “Món chửi của bà chủ quán cũng là thực đơn của quán ăn này”; "Đây là các giao tiếp suồng sã và thẳng thắn của bà chủ quán với khách hàng của bà" (!?). Nghe sướng tai chưa hả trời cao đất dày? Thiên hạ tha hồ bình luận bênh vực hoặc chê bài về cái “đặc sản” của quán này, rồi sau đó, không ít ý kiến bị “ăn chưởi” tả tơi!

Theo Báo Thể thao & Văn hóa ra ngày 4.10.2106: “Quán "bún chửi" là một quán nhỏ nằm ở phố Ngô Sĩ Liên, Đống Đa, Hà Nội chuyên bán các món bún như: Bún sườn móng giò, bún dọc mùng... Chủ quán là người thường xuyên nặng lời với nhân viên và khách hàng”. Cũng trên tờ báo này, số ra ngày 5.10 còn cho biết thêm: “Từ khi CNN, báo đài đưa tin, khách đông gấp đôi” và nhà báo Đông Kinh kinh ngạc đặt câu hỏi: “Liệu đó có phải là một thứ “quái thai” trong văn hóa giao tiếp của người Hà Nội? Liệu đó có phải một minh chứng rằng người Hà Nội sẵn sàng chấp nhận bị chửi, bị quát chỉ để được một suất ăn ngon? Liệu có phải là một thứ “văn hóa nhẫn nhịn” như người ta nói?”.

Sống trên đời ai cũng phải ăn, nhưng chọn thức ăn thời buổi này sao khó quá. Đâu là thực phẩm sạch? Không ai có thể trả lời, dù giàu sụ như Thạch Sùng đi nữa cũng không thể mỗi ngày tìm kiếm được nguồn cung cấp theo ý muốn. Nhà văn Chị Đẹp có viết câu status trên trang Facebook cá nhân rất đáng suy ngẫm: “Người ta bảo dù có bất công, có đàn áp, có nghèo đói cỡ nào, một số dân ở Việt Nam vẫn là elite, vẫn sung sướng ăn trên ngồi trước, một bước lên xe kẻ hầu người hạ, có tiền có tất. Nhưng đâu phải thế, họ dù có tiền cũng không mua được không khí sạch để thở, không mua được vĩa hè bằng phẳng để đi, không mua được những con đường không lầy lội ngập nước để lái Mercedes, không mua được cảm giác hạnh phúc khi ngồi ở quê nhà được ăn miếng cá sạch vừa vớt từ biển sạch lên, không mua được những người giúp việc không tham lam, không mua được những bằng hữu thân nhau vì tình chứ không vì danh lợi... Có những nỗi đau không của riêng ai. người ta gọi chung đó là niềm đau của một dân tộc, mà dù có đi đến nơi nào cũng không chối bỏ hay gột rửa được”.

Sáng nay, Báo Tuổi Trẻ ngày 7.10.2106 đưa tin: “Hiện mỗi năm VN có khoảng 130.000 ca mắc ung thư mới, trên 70.000 ca tử vong do ung thư, tương đương mỗi ngày có khoảng 200 người VN chết vì bệnh ung thư. Ông Trần Văn Thuấn, giám đốc Bệnh viện K, cho biết như vậy tại hội nghị quốc gia về phòng chống ung thư năm 2016 tổ chức ngày 6-10 ở Hà Nội"; và "Theo ước tính của cả VN và thế giới, VN đang đứng thứ 78/172 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới về tỉ lệ mắc mới bệnh ung thư”.  Không rõ trong đó, ung thư do ngốn thực phẩm bẩn chiếm bao nhiêu %? Tự dưng, rùng mình. Khiếp đảm. Làm cách nào để tự bảo vệ lấy chính mình từ miếng ăn mỗi ngày?

Viết lại lịch sử những ngày này, thế hệ sau sẽ viết như thế nào? Có lúc, vừa gặp mặt nhau tại cơ quan, một đồng nghiệp đã đặt câu hỏi đó. Nghe oải quá. Biết trả lời thế nào? Vụ cá chết hàng loạt, nước biển biến dạng vẫn là mối lo, quan tâm của mọi người. Câu trả lời cụ thế, chính xác ra làm sao? Vẫn còn lơ lửng. Một thể chế vốn tồn tại bằng cách nói dối, bẻm mép, đánh tráo sự thật hoặc một nửa sự thật đã “có nghề”, đã chuyên nghiệp, đến lúc dẫu có nói thật đi nữa cũng chẳng ai thèm tin. Bi kịch ở đó chăng? Chẳng biết tin vào điều gì nữa. Chẳng phải đâu, đáng sợ nhất là lúc không còn tin vào chính mình nữa. Nói thì dễ, đôi lúc cũng hoang mang quá. Tin vào cái gì? Trên cộng đồng mạng ngày càng ngồn ngộn thông tin, thú thật cũng chẳng biết tin vào đâu. Vừa đọc bài thơ trên mạng, không rõ tác giả, nó đã nó đúng tâm lý của nhiều người, dù rằng, có “lên gân” và nói vống một chút:

Sáng điểm tâm tô bún
Có ướp tí hàn the
Xong uống ly hóa chất
Được gọi là cà phê
Trưa ghé tiệm cơm bụi
Ăn bột nở trộn cơm
Lợn siêu nạc kho trứng
Trứng nhân tạo vàng ươm
Chiều nấu cơm hạt nhựa
Với thịt bò “lên đời”
Heo tẩm thuốc Trung Quốc
Thành miếng bò đỏ tươi
Làm tô canh rau muống
Tưới dầu nhớt xanh um
Thêm tí cồn pha nước
Mặt cũng đỏ bừng bừng
Tối bạn rủ đi nhậu
Uống hóa chất ủ men
Khô mực cao su nướng
Vẫn tê tái say mèm
Bốn mươi khám tổng quát
Bác sĩ cấp văn bằng
Ung thư giai đoạn cuối
Ra đồng nằm ngắm trăng

Câu thơ cuối khôi hài quá. Phải khôi hài thôi, dù biết tỏng là thế, nhưng rồi cũng phải ăn. Oái oăm thật. Một miếng ăn đưa vào miệng mỗi ngày, thấy sờ sờ ngay trước mắt nhưng có phải thực phẩm sạch? Tin được chăng? Chẳng có thể tin gì sất. Lật tờ báo ra, đọc thông này, biết thông tin kia, nhưng rồi có thật sự đáng tin hay không? Nghi nghi ngờ ngờ. Ma ma phật phật. Chẳng đâu vào đâu. Mà cũng chẳng gì rõ ràng, minh bạch. Có thể hiểu thế này, có thể hiểu thế kia. Thế nào cũng được. Vậy buồn hay vui hỡi một ngày? Tự hỏi rồi nhẫm thêm câu thơ của Xuân Mai: “Những đêm mưa học bài mê mải/ Tiếng mõ rao hàng lóc cóc leng keng/ Ai cháo lòng? cháo huyết, bún chả nem?/ Vịt lộn nóng, phở đêm, khô bò nướng/ Tiếng rao ấy in sâu vào tâm tưởng/ Ngấm sâu vào máu thịt ở trong ta”.

Này y, ngày ấy, bao giờ quay trở lại?

L.M.Q

Chia sẻ liên kết này...

 
 

LÊ MINH QUỐC: Nhật ký 3.10.2016

PDF.InEmail

 

nhat-ky--3.10.2016-formosa

 

Nửa đêm hôm qua trời mưa lớn. Mưa kéo dài đến sáng. Dậy sớm, vội bước ra đầu ngõ mua vài tờ báo mới. Để xem các đồng nghiệp tường thuật thế nào về vụ hàng ngàn người dân tập trung biểu tình trước Formosa. Trước đó, các trang báo điện tử của cơ quan đoàn thể vẫn lặng như tờ. Không một dòng, dù chỉ một dòng. Toàn bộ hệ thống báo chí tê liệt trước sự kiện này. Các tờ báo chính thống, nhà báo có thẻ do Bộ Thông tin Truyền thông cấp đã bỏ hẳn “trận địa” cho các trang mạng xã hội. Duy chỉ có Thanh Niên online đưa tin: “Hàng ngàn người dân Kỳ Anh tập trung phản đối Formosa gây ô nhiễm”. Nhưng sau đó rút bài xuống không kèn không trống. Tìm kiếm lại trên Google, chỉ thấy lưu lại vỏn vẹn mấy dòng chữ này: “Sáng nay (2.10), hàng ngàn người dân ở thị xã Kỳ Anh (Hà Tĩnh) đã kéo đến cổng của Công ty TNHH gang thép Hưng Nghiệp Formosa Hà Tĩnh phản đối việc công ty ... 02:45 PM - 02/10/2016”. Có người còn ví von cuộc biểu tình này không khác cái thời Xô Viết Nghệ Tĩnh của năm 1930:

Nọ Thanh Chương tiếp bước đứng lên.
Nam Đàn, Nghi Lộc, Hưng Nguyên,
Anh Sơn, Hà Tĩnh một phen dậy rồi.
Không có lẽ ta ngồi chịu chết?
Phải cùng nhau cương quyết một phen.
Tổng này, xã nọ kết liên,
Ta hò, ta hét, thét lên mau nào!
Trên gió cả cờ đào phất thẳng,
Dưới đất bằng giấy trắng tung ra
Giữa thành một trận xông pha,
Bên kia đạn sắt bên ta gan vàng…

Số lượng tham dự cuộc tình ôn hòa này có thông tin cho rằng đã lên đến 10.000 người. Một con số quá khủng khiếp. Một sự kiện quá lớn. Thế nhưng, sáng nay, không một tờ báo chính thống nào đưa tin. Nguyên cớ tại làm sao? Thì ra, cách quản lý báo chí như cái kiểu thời bao cấp chỉ khiến người dân không còn có nhu cầu tìm đọc báo nữa. Thời buổi này, không chỉ cạnh tranh với các trang mạng xã hội, người làm báo còn bị án ngữ ngay trên đầu cái vòng kim cô nữa. Vậy còn nên cơm cháo gì? Từ vấn đề Bauxite Tây Nguyên, Hoàng Sa, Formosa... và nhiều sự việc khác, có thể rút ra một kết luận: Giữa nhà cầm quyền và người dân đang có khoảng cách. Khoảng cách đáng lo ấy ngày một lớn, càng khó tìm được tiếng nói chung.

Về hậu quả của Formosa, sau khi được “bật đèn xanh”, báo chí đã đề cập đến nhiều rồi. Gần đây nhất, Báo Tuổi Trẻ ngày 30.9.2106 đưa tin (nguyên văn): “Trên 19.000 người mất việc vì sự cố của Formosa”: Tại buổi họp công bố tình hình kinh tế - xã hội 9 tháng đầu năm ngày 29.9, Tổng cục Thống kê cho biết kết quả khảo sát các hộ gia đình bị ảnh hưởng bởi sự cố môi trường do Formosa gây ra cho thấy trên 22.000 hộ gia đình bị ảnh hưởng việc làm, đời sống. Số lao động bị mất việc làm hoặc làm việc không còn ổn định lên tới trên 24.000 ngàn người (chủ yếu trong các ngành đánh bắt, nuôi trồng thủy sản, sản xuất muối, hậu cần nghề cá, nhà hàng - khách sạn). Trong số bị mất việc hoàn toàn lên tới trên 19.000 người, số phải tạm thời chuyển sang ngành nghề khác là gần 5.000 người. Tại các tỉnh bị ảnh hưởng sự cố này, số lao động có nhu cầu đăng ký đi xuất khẩu lên đến 17.253 người”.

Điếng lòng.

Con dân Việt lại tha phương cầu thực. Sau chiến tranh, hòa bình, thống nhất, tưởng rằng đã có thể yên ổn, chí thú làm ăn. Không ngờ lại thêm nhiều cuộc ly tán nữa, vì miếng cơm manh áo. Không rõ nhạc sĩ Hoàng Hiệp sáng tác ca khúc Đồng đội vào năm tháng nào, nhưng thời trong quân ngũ, thâp niên 1980, y đã từng nghe, từng hát: “Bạn tôi cho hay sau này xong chiến đấu sẽ lên nông trường sớm hôm trên đồng lái máy cày. Còn tôi mong sao bao ngày tôi đang sống sẽ không bao giờ mờ nhạt mai sau”. Nào ngờ, ước mơ thánh thiện ấy “tan tành mây khói” khi đối mặt với hiện thực phũ phàng. “Xuất khẩu lao động”, cụm từ này nghe chua chát và mỉa mai đến tột cùng của một kiếp nhân sinh. Thời chiến tranh có máu, xương máu, lấy máu xương làm hành trang vào đời; thời bình lại đổ mồ hôi sôi nước mắt ở xứ người để kiếm miếng cơm. Tủi nhục đến thế là cùng. Bài thơ Tiễn em trai đi Hàn Quốc, bạn thơ Cao Xuân Sơn viết năm 1994 biết đến lúc nào mới mất đi ý nghĩa thời sự?

Đừng xăm soi nữa bản đồ
dẹp đi cả chuyện múi giờ lệch chênh
nước Hàn ở phía... mông mênh
dĩ nhiên chẳng phải nước mình, vậy thôi!

Hàn là lạnh đấy, em ơi!
nhưng... đâu chả thế - đất trời người ta
ngày mai em như Kinh Kha
rắp mong một trận này qua khó nghèo

Đã mòn chân suối với đèo
mấy năm lính, hẳn ít nhiều gió sương
liều thêm, ừ, một đoạn đường
con thơ, vợ dại thương suông ích gì!

áo cơm nặng lắm, đi đi
chiếc ba lô cũ thích thì cứ mang
dặn em sức vóc là vàng
đừng đem vắt kiệt giá băng xứ người

Rủi may ai biết hở trời
đêm nay... anh rót rượu mời Kinh Kha...

Tiễn em đi bán sức lao động, không khác gì Kinh Kha sang Tần, đó mới chính là nỗi đau buốt của người đi kẻ ở. Trước những sự việc này đôi lúc cảm thấy, những gì mình đang viết với tư cách nhà báo, lại trở nên nhẹ hều, cứ như suy nghĩ của một ông già lẩm cẩm, ngớ ngẫn, chẳng “ăn nhậu” gì với mối quan tâm chung của cộng đồng. Biết làm thế nào nhỉ? Y vốn hèn. Thôi thì, lại quay về rị mọ cùng chữ nghĩa. Cũng không xong. Ai đời,  trong tiếng Việt hiện nay đã có những cách giải thích khác một vài từ lâu nay đã hiểu.

Chẳng hạn, anh chàng nọ làm nhiệm vụ bảo vệ an ninh trật tự đấm vào mặt nhà báo đến chảy máu miệng, hộc máu mũi thế nhưng cách gọi mới là “gạt tay trúng má” (!?); đưa chân đạp một cú cho người ta té chúi nhủi, đập đầu xuống đất u đầu sứt trán lại gọi: “giơ chân hơi cao” (!?). Thậm chí thiên hạ đánh nhau ì sèo, vác mã tấu “luộc” nhau đến bán sống bán chết, thân tàn ma dại lại gọi “xô xát” (!?) v.v… Khi vì sự số Formosa, bà Cục trưởng Cục Việc làm Việt Nam cho rằng: “Ngư dân rời biển đi khuân vác là không thất nghiệp”. Hóa ra từ “thất ngiệp” đã hiểu qua cách khác nữa rồi. Vô cảm đến thế thì thôi. Thời quân chủ chuyên chế, các ông vua đặt ra lệ kỵ húy vì thế không ít chữ nghĩa bị méo mó, biến dạng. Ngờ đâu, thời nay cũng chẳng khác mấy, nếu xét theo hàm nghĩa nội tại của chữ nghĩa.

Trở lại với vụ báo chí đã phớt lờ đi vụ biểu tình sáng hôm qua tại Hà Tĩnh. Ai ai cũng nhếch mép cười ruồi về một cách “định hướng” thông tin đã quá lạc hậu. Báo chí không ghi nhận à? Các nhà làm sử phải ghi nhận chăng? Sực nhớ, vụ biểu tình rầm rộ, nổi đình nổi đám năm 1997 về vấn đề ruộng đất ở Thái Bình thì lúc ấy thế nào? Báo chí cũng “im thin thít như thịt nấu đông”, vậy thì những nhà làm sử sẽ ghi nhận chứ gì? Chưa chắc. Lật lại Việt Nam những sự kiện lịch sử 1975 -2000 do Viện Khoa học Xã hội - Viện Sử học đứng tên (NXN Giáo Dục - 2008) vẫn không hề có 1 dòng nào! Thế đấy. Cái gì cũng che giấu, cái gì cũng bưng bít cả. Thế nhưng, đừng lo, mạng internet đã và đang giải quyết sự bất cập một cách cố ý, bảo thủ đó.

Trời đã chiều. Ngoài trời, mưa lâm râm. Trong lòng, đang bão tố. Dừng bút thôi.

L.M.Q

Chia sẻ liên kết này...

 
 

LÊ MINH QUỐC: Nhật ký 29.9.2016

PDF.InEmail


14448768_1418644251483367_1884425907359443735_nCảnh mưa Sài Gòn ngày 26.9.2016

 

Ngày nào cũng có chuyện. Để âu lo. Để buồn cười. Để “tám”. Để bù khú. Và cuối cùng, một cảm giác chung vẫn là ngao ngán. Sự việc gì cũng dẫn đến sự bẽ bàng, chán ngán, hoang mang và cuối cùng, tự hỏi: Sống trong thời đại nào vậy? Đi về phía thời gian, đã hoàng hôn bước qua dốc của xế chiều, y bèn tự nhủ: “Chẳng mấy chốc nữa, đời mình sẽ khép lại”. Vậy là xong. Một kiếp người. Chỉ tội nghiệp nhưng mầm non mới nhú. Hoa niên đang xanh. Tưng bừng sức sống. Phơi phới tin yêu. Sẽ thế nào? Tưởng rằng đã qua cái thời cụ Nguyễn Trường Tộ viết những câu đau đáu về thời cuộc rồi chứ? Tưởng đã qua. Tưởng mãi ư? Thì cứ ăn mãi dưa bỡ. Cũng chán nốt.

“Hiện nay tình hình trong nước rối loạn. Trời thì sanh tai biến để cảnh cáo, đất thì hạn hán tai ương, tiền của sức lực của dân đã kiệt quệ, việc cung ứng cho quân binh đã mệt mỏi, trong Triều đình quần thần chỉ làm trò hề cho vui lòng vua, che đậy những việc hư hỏng trong nước, ngăn chặn những bậc hiền tài, chia đảng lập phái khuynh loát nhau, những việc như vậy cũng đã nhiều; ngoài các tỉnh thì quan tham lại nhũng xưng hùng xưng bá tác phúc tác oai, áp bức tàn nhẫn kẻ cô thế, bòn rút mỡ dân, đục khoét tuỷ nước, việc đó đã xảy ra từ lâu rồi.

Những kẻ hận đời ghét kẻ gian tà, những kẻ thất chí vong mạng, phần nhiều ẩn núp nơi thao dã, chính là lúc Thắng, Quảng (lãnh tụ khởi nghĩa nông dân thời Tần Thuỷ Hoàng) sẽ thừa cơ nổi dậy. Thế mà sao đối ngoại thì không có cách nào để động đến một mảy may lông của quân Pháp, cũng chẳng thuyết phục được ai để giải vây cho, lại đi tàn sát dân mình, giận cá chém thớt, khiến cho dân bị cái hại “cháy nhà vạ lây”. Thật đúng như câu nói: “đào ao đuổi cá”, “nối giáo cho giặc”. Cây cối trước hết tự nó hủ mục sau mới bị sâu đục; nước mình trước hết không biết tự giữ thể diện thì người ta mới khinh mình; dân loạn bên trong, rồi kẻ địch mới nhân đó mà vào. Như thế loạn không phải chỉ từ bên ngoài mà ở ngay trong nước vậy…

Cho nên mới nói: không sợ thế giặc ngang tàng mà sợ lòng người rời rạc. Lòng người đã rời rạc, đã muốn chóng mất, thì dù có thành trì bằng kim loại, có ao nước sôi cũng phải bỏ mà chạy, ai ở đó chịu chết mà giữ cho!”.

Đoạn này, trích từ  Thiên hạ đại thế luận, Nguyễn Trường Tộ viết vào tháng 3-4 năm 1863. Trương Bá Cần dịch, công bố trong tập Nguyễn Trường Tộ con người và di thảo (NXB TP.HCM - 1988, tr.110). Vậy mà cứ tưởng cụ viết trong thời đại y đang sống. Cứ Tưởng mãi ư? Thì cứ ăn mãi dưa bỡ. Cũng chán nốt.

Sau tập Ngày viết mỗi ngày, là Nhật ký của năm 2015, trậm trà trậm trật mãi mới lấy được giấy phép xuất bản, y tự nhủ, thôi thì né tránh chuyện thời sự cho nó lành. Lượn đi cho nước nó trong. Yên thân yên phận. Ai đời, những gì báo chí chính thống đã thông tin, tường thuật, bình luận công khai, vậy mà khi đưa vào sách, hệ thống lại sự việc đã diễn ra từng ngày, người ta cũng cắt béng, thiến luôn. Bảo hoàng hơn vua. May quá, cuối cùng gửi ra một Nhà xuất bản ngoài Hà Nội, lại khác. Chẳng c gì phải xóa đi những dòng, những chữ đã ghi nhận lại sự việc ấy.

Nói lên một tiếng nói trung thực mà đơn giản chỉ là ghi nhận lại những gì báo chí nước nhà, báo chí “lề phải”, báo chí của đoàn thể đã thông tin, cũng khó nốt. Thật ra cách quản lý này đã lạc hậu so với những gì đang diễn ra trên các hệ thống thông tin mạng. Làm gì có thể bưng bít được thông tin toàn cầu? Phải chấp nhận nó thôi. Chẳng có một “bức tường lửa” nào hữu hiệu cả. Đời sau, hàng triệu đời sau, nhân loại còn phải dựng tượng ghi công ông Google, ông Facebook... Công nghệ thông tin đã quyết định sự thay đổi vĩ đại vào nhận thức, đời sống của công dân toàn cầu.

Trong khi đó, ta tự làm khó ta. Ta tự làm khổ ta. Làm khổ nhau từng câu, từng chữ. Sợ bóng sợ vía. Sợ cái nỗi sợ vô hình chẳng rõ từ bao giờ đã thâm căn cố đế trong não trạng. Người cầm bút không thiếu tài năng ư? Y tin thế. Nhưng thiếu bản lĩnh, dũng cảm để vượt qua nỗi sợ hãi bởi tự mình đã hoạn, đã thiến chính mình ngay trên từng trang viết. Đọc giai thoại về nhà văn lớn Nguyễn Tuân, chẳng rõ hư thực ra sao, mà chắc là thực, đại khái ông Vang bóng một thời cho biết, sở dĩ ông tồn tại được là do biết sợ. Di cảo của nhà văn Nguyễn Minh Châu cũng nói đến sự nhu nhược của cái sự cầm bút.

Vừa rồi, có nhóm bạn trẻ mua bản quyền toàn bộ sách của nhà văn hóa Nguyễn Hiến Lê. Cũng là một cách P.R thương hiệu của một đơn vị làm sách tư nhân. Các em cho biết đợt đầu ra tái bản vài ba cuốn, trong đó, có Hồi ký Nguyễn Hiến Lê. Hỏi: “In bản nào? Bản trong nước hay bản in nước ngoài?”. Sau một lúc tranh luận, họ đành gác lại quyển đó. Nếu in bản do tác giả công bố ở nước ngoài, họ sợ. Mà với bản công bố trong nước, tái bản làm gì? Chẳng lẽ cứ lừa dối độc giả mãi sao? Bạn đọc thông minh lắm. Thừa biết các trò uốn éo hiện nay trong xuất bản.

Nghĩ cũng quái thật, hiện nay, tại một trụ sở nọ, bước vào trong, lập tức thấy một kệ sách. Đầy sách. Chỉ là sách “cúng cụ”. Ai muốn lấy thì lấy. Sách cho không. Đơn giản, sách thực hiện theo đơn đặt hàng của nhà nước. Phát hành ra ngoài ai mua? Cứ để hàng đống ở đó, ai tiện tay thì lấy, bằng không thì thôi. Tất nhiên, như mèo thấy mỡ, y lấy ngay. Về nhà nằm đọc mới nhận ra rằng, sách này của những tên tuổi lớn, có đóng góp cho văn hóa nước nhà. Tiếc là sáng tác, nghiên cứu, những gì tinh túy, tâm huyết nhất của họ lại không chọn, chỉ chọn in những bài nhì nhằng mà họ uốn éo một thời. Đau là chỗ đó. Người cầm bút nào có thể né tránh sự uốn éo đó, qua mỗi thời? Phải biết thương lấy họ. Cũng như thương lấy mình. Nó như Nguyễn Tuân, phải biết sợ để tồn tại.

Mới đây thôi, tại Hà Nội, có nhóm thanh niên gương biểu ngữ là câu thơ của nhà thơ nọ. Lập tức, bị công an “hốt” ngay. Mà câu thơ đó, nhà thơ uốn éo một thời. Một thời hoan nghênh, cổ xúy nồng nhiệt. Nay trưng ra lần nữa, ở thời điểm này, bỗng thấy buồn cười. Như một sự giễu nhại. Như một sự gây cười. Không ít người nhân cơ hội đó, “ném đá” tơi bời về phía nhà thơ. Chà, phủ nhận sạch trơn phần tinh túy khác trong sáng tác của nhà thơ nọ, đã có. Cách ứng xử ấy, nên chăng?

Mấy hôm nay, Sài Gòn mưa khủng khiếp. Từ những trận mưa kinh hoàng đó,  không ít trang thông tin, báo chí đã dùng từ “thất thủ”. “Thất thủ” theo giải thích của Đại từ điển tiếng Việt là “Không giữ được, để rơi vào tay đối phương” (tr.1548). Một bạn đọc cũng hài hước, khi đọc những bài báo ấy, bèn cảm tác bằng thơ như sau:

Lươn ngắn lại chê chạch dài
Hà Nội nào có hơn ai mà cười
Một cơn mưa lớn thoảng thôi
Là thành Hà Lội sụt sùi sóng rên
Thuế dân “chống ngập” tỉ tiền
Để cho nước lại dâng thêm mới tài!
Sài Gòn cũng rứa mà thôi
Phải đâu “thất thủ” trước trời bữa nay

Hay thật. Người Việt khéo đùa dai. Cách đùa ấy, nó thể hiện sự bất lực trước thiên nhiên, cụ thể là mưa. Chỉ một cơ mưa mà gây xốn trộn trong đời sống thường nhật là điều không bình thường. Rất không bình thường.

Thêm một điều đáng quan tâm, hiện nay cũng đang diễn ra một trò đùa nữa. Ai có thể chấp nhận? Rằng, bàn đến sự có mặt của cái quái thai Formosa không còn là sự cấm kỵ nữa. Trước đây, có vài cụm từ bị liệt vào hàng “nhậy cảm” cấm nhắc tới như Formosa, cá chết… thì nay đã khác. Đã được phép cho nói, cho phép bình luận trên báo chí chính thống. Vì lẽ đó, ông bạn già Nguyễn Đức Mậu - một nhà thơ nổi tiếng, mới có thể công bố bài thơ Formosa trên báo Văn Nghệ của Hội Nhà văn Việt Nam số ra ngày 19.7.2016. Trước đó à? Còn xơi. Thế mới biết, sự thay đỏi về nhận thức thông tin, trong chừng mực nào đó, vấn đề nào đó đã có thay đổi nhanh hơn trước nhiều lắm. Bài thơ của anh Mậu nguyên văn như sau:

Miền Trung bị Formosa xả độc
Lão ngư dân buồn rầu quăn khói thuốc
Biển bây giờ đâu phải biển ngày xưa

Con trai lão bỏ nghề thợ lặn
Ra biển người thành phố làm thuê
Đã lâu không tin về

Con gái lão học tiếng Hoa, làm phiên dịch
Formosa vẫn đang tuyển thêm người
Ngày mai làm chài ra sao, ai biết?

Vợ lão hàng rong chạy chợ ngược xuôi
Cá bán ít người mua
Quang gánh lệch vai áo bạc

Đi biển không sống được
Đành thôi nghề, lão biết tính sao đây?
Không lẽ bỏ quê đến miền đất khác?

Mồ mã ông bà như tảng đá, gốc cây
Nắm xương bao đời dễ chi dời đi được?

Nhiều khi lão ra biển vắng người
Lặng nhìn con thuyền nằm chết khô trên cát

Nhiều đêm lão nằm mơ
Như thuở trước được bơi thuyền câu mực
Đêm đêm dập duềnh cá quẫy vệt lân tinh

Formosa là gì lão đâu có biết
Chỉ nghe sóng vỗ bờ nghẹn uất
Biển giờ đây như không phải biển quê mình

Đọc bài thơ nghèn nghẹn. Cần thiết hơn cả hàng triệu lần những tuyên ngôn, tuyên bố khác, rổn rãng ngôn từ, chữ nghĩa vu vơ. Nỗi đau ấy không của riêng ai. Bài thơ được in trên tờ Văn Nghệ càng có ý nghĩa thời sự về trách nhiệm của người cầm bút, vì ngay trang bìa, nơi măng-sết từ bao đời nay luôn luôn có dòng chữ định hướng: “Vì Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội”.Miền Trung bị Formosa xả độc”. Vậy phải làm gì? Câu hỏi đó luôn là mối ưu tư của đồng bào cả nước. Ấy thế, trên trang web Thanh tra của Thanh tra Chính phủ, có thông tin: “Du lịch Formosa”: Ý tưởng “đánh thức” du lịch miền Trung:

“Điểm du lịch thứ nhất: Khu du lịch cá - thép - nơi diễn ra mối tình của nàng cá và chàng thép (vị trí tại Đèo Con - Khu Công nghiệp Vũng Áng - Hà Tĩnh). Tại đây, khách du lịch sẽ chứng kiến mối tình cá - thép và sự chung sống hài hòa qua các hoạt động du lịch trải nghiệm như: Đua mô-tô cá thép, cà phê cá thép, trải nghiệm 1 đêm ngủ trong bụng cá thép (khách sạn cá thép), tham quan bảo tàng các tác phẩm nghệ thuật từ cá thép...

Làng chài cá Gỗ - nơi nàng cá Gỗ sinh ra và lớn lên sẽ được tái hiện tại địa điểm bãi biển Hải Trạch - Quảng Bình trong điểm đến thứ hai. Tại đây, du khách sẽ được tìm hiểu về tổ tiên, nguồn gốc và huyền thoại về loài cá Gỗ, được ăn thử bữa cơm làng chài với cá Gỗ và tham gia chế tác, điêu khắc cá Gỗ...

Điểm đến thứ ba sẽ là khu du lịch “Thép đã tôi thế đấy...” là nơi chàng cá  - thép tu tập để vượt cổng Vũ Môn (địa điểm tại bãi biển Triệu An - Quảng Trị). Nơi đây là nơi sẽ kết nối 3 công viên chuyên đề độc đáo mang tên: Cá - cát; cá - gió và cá - nắng...

Điểm nhấn cuối cùng là khu du lịch cá - rồng: Nơi cá -thép tái sinh và hóa rồng tại điểm bãi biển Lăng Cô, Huế. Một trải nghiệm về quá trình hóa thân ngoạn mục của cá -thép gắn với hoạt động du lịch thú vị như: Thi thoát xác thành rồng, tham quan tượng đài cá thép hóa rồng, xem nhạc nước chủ đề cá hóa rồng... chắc chắn sẽ rất bất ngờ và thu hút du khách.

“Huyền thoại cá - thép là huyền thoại về một loại cá không chỉ biết bơi mà còn biết bay vì đã biết buông bỏ và thay đổi những đặc tính không phù hợp của mình để thích nghi và hòa mình với hoàn cảnh và môi trường mới. Huyền thoại cá - thép qua tour du lịch Formosa chính là huyền thoại của người dân miền Trung đầy bản lĩnh và trí tuệ, luôn có khả năng vượt lên nghịch cảnh để hoàn thiện chính mình”, TS.KTS Nguyễn Thu Hạnh, Chủ tịch STDe nhấn mạnh”.

Nghĩ gì? Xin miễn bình luận. Chẳng lẽ, đi ra phố, gặp Chí Phèo say rượu chửi cả làng Vũ Đại, ta đứng lại mà tranh luận phải quấy với nó?

L.M.Q

Chia sẻ liên kết này...

 
 

LÊ MINH QUỐC: Nhật ký 18.9.2016

PDF.InEmail

 

mua-chinh-chienay-1R

Khách ngồi lại cùng em trong chốc nữa

Vội vàng chi, trăng sáng quá, khách ơi!

Có những lúc như thế. Thèm có thêm một khoảng thời gian nữa, dù ít ỏi. Để làm nốt cho xong việc gì đó. Nhưng rồi cũng không thể. Dẫu là một tích tắc. Phải chuyển qua việc khác. Những lúc đó mới thấy từng giây, phút quý báu biết dường nào. Ngược lại. Có lúc thời gian trống trải. Thừa mứa. Chẳng biết phải làm gì để giết hết một ngày.

Sáng nay, ngày chủ nhật. Trong tâm trạng đó. Rã rời. Bải hoải. Tự dưng chán ngán, ngao ngán hết mọi thứ. Ngồi nhìn qua ô cửa. Trời xanh đấy. Tiếng chim hót đấy. Nắng xanh đấy. Nhưng rồi, tự lòng mình đã quạnh hiu. Đã trống rỗng. Đã cũ rích. Chẳng tha thiết gì đến thế giới xung quanh. Cảm giác ấy, thỉnh thoảng lặp đi lặp lại. Sực nhớ đến câu thơ đã viết từ thời mới ra trường, lúc sống trong phòng trọ ở hẽm phía sau nhà thờ Vườn Xoài:

tôi khao khát được hồn lìa khỏi xác

nằm mê man cho hết chủ nhật này

khi nằm ngủ không gian thu hẹp lại

căn phòng tôi nhỏ bé tựa quan tài

Bây giờ, tâm trạng cũng thế. Lẻ loi. Đơn độc. Thế mới biết, sống ở tên đời, con người ta cần phải có một động lực gì đó. Có như thế mới nỗ lực vượt qua được tâm trạng ngao ngán của chính mình. Còn y? Y chẳng có một động lực gì cả. Có làm cũng thế. Không cũng thế. Chẳng khác gì mấy. Tự dưng lại cảm phục những người lánh xa cõi trần, lên núi đi tu, một mình một cõi. Vậy họ dựa vào đâu để ngốn hết một ngày, một đời? Chỉ có thể đức tin chăng? Hay vì gì khác? Y chẳng có gì khác. Viết hoài rồi cũng chán. Không thế, làm gì giết hết thời gian? Mà khổ nỗi, đôi lúc cảm thấy rằng cái sự viết cũng vô vị quá. Tẻ nhạt quá. Những gì đã viết, so với thời cuộc khốc liệt đang diễn ra lại có cảm tưởng như mình đang đi đứng trên mây. Chẳng ăn nhập gì với hiện thực xám xịt và chó đẻ đến tận cùng.

Sống?

Đôi lúc con người ta cũng phải né tránh những câu hỏi róng riết về trách nhiệm công dân. Nếu thế, trang viết đó cũng chỉ là một loại thuốc an thần. Nghĩ lại, mới thấy các ông nhà văn của dòng văn họ hiện thực phê phán Việt Nam hiện đại (1930-1945) lớn lao quá, vĩ đại quá. Họ bền chí đeo đuổi những vấn đề chính trị, xã hội, không thèm né tránh. Trong khi đó, những người viết báo, viết sách đương thời mà y ái mộ, họ đã viết được những gì? Chẳng nên khắt khe, nhưng thú thật, đọc chữ nghĩa chính thống thời buổi này chẳng khác gì uống một loại nước si rô ngòn ngọt. Chỉ có thế. Đã đứng ngoài cuộc đời. Đứng bên ngoài dòng chảy của xã hội. Mà cũng có thể, chính người cầm bút không đuổi kịp theo thời sự. Hiện thực xã hội vượt khỏi trí tưởng tượng của họ. Đã thế, lại không dám dũng cảm phản ánh lấy nó, làm sao có để lại được những gì cho người đọc? Nói như thế chắc rằng rất chủ quan. Nếu chế độ kiểm duyệt của của thực dân Pháp chỉ cần xách dép học tập theo một phần trăm cách quản lý như hiện nay, đố mà có Số đỏ, Tắt đèn, Bước đường cùng, Chí phèo…; sức mất mà có những bài báo ác liệt cỡ Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng v.v…

Mà nói đi cũng phải nói lại. Do không thể phản ánh hiện thực của thời đại đang sống, mỗi người cầm bút có cách lưa chọn khác nhau. Tùy họ. Cả thẩy đều đáng hoan nghênh. Ít ra với trách nhiệm về nghề, họ có cách để giúp bạn đọc tìm thấy niềm vui sống trong cuộc sống tẻ nhạt và bi thảm này. Có lần, nhà văn Sơn Nam cho biết, lúc Luật 10/59 của Ngô Đình Diệm ban hành, ông né tránh, giữ gìn sự an toàn, thiên lương của ngòi bút bằng cách mỗi ngày vào thư viện đọc tài liệu để viết quyển Tìm hiểu đất Hậu Giang, in từng kỳ trên tạp chí Văn hóa Á châu. Rồi sau đó, ông chú tâm khai thác chuyện khẩn hoang Nam bộ đầu thế kỷ XX với loạt truyện thuộc loại Hương rừng Cà mau. Ai dám nói đó không phải là dấu ấn làm nên tên tuổi Sơn Nam? Không dám đối mặt với hiện thực, người cầm bút có sự lựa chọn khác, miễn không xấu hổ với lương tâm là được.

Đáng sợ nhất là loại người thuộc loại “nhị hoa diện”, nói nôm na là “anh hề nhì”. Hãy nghe nhà văn Lỗ Tấn giải thích về vài hề này, khác với trước ở  chỗ “do kép già đóng, lúc đầu thì lấy lời can gian, sau chết theo chủ”.  Còn “anh hề nhì” thì sao? Anh ta khôn ngoan hơn nhiều: “Anh ta là trí thức, Anh ta biết chỗ dựa của mình là núi băng, nhất định không bền lâu, tương lai mình còn phải xu phụ người khác, cho nên được nuôi nấng, chia sẻ oai thừa, anh ta cũng phải giả vờ làm như mình không phải cùng một phường với tên công tử đó”.

Thánh thật, từ những năm 1930, từ hiện thực của Trung Quốc, Lỗ Tấn đã chỉ ra rõ mồn một: “Chúng ta chỉ cần theo dõi một tờ báo nào đó, chừng một tuần lễ, thì có thể thấy khi nó oán hận ngày xuân, khi ca tụng chiến tranh, khi thì dịch những bài nói chuyện của Bécna Sô, khi thì bàn vấn đề hôn nhân. Nhưng trong đó, nhất định phải có khi nó tỏ ra khẳng khái, hiên ngang, bất mãn đối với quốc sự; đó là nó sử dụng cái ngón sau  cùng của nó đấy. Cái ngón sau cùng đó, một mặt khác cũng che đậy làm cho người ta không biết nó là bồi bút, nhưng dân đen thì thấy rõ lắm rồi, và đưa điển hình đó lên sân khấu từ lâu rồi” (Lỗ Tấn tạp văn, bản dịch của Trương Chính - NXB VHTT - 2003, tr.511-512).

Có hiểu như thế, bởi vì thế, thời buổi này, hiểu được con người thật đang hoạt động trên trường văn trận bút cũng không dễ. Lầm chết. Đã nghĩ thế. Thế, dạo này, mỗi ngày, y làm gì? Thì, vẫn rị mọ cùng chữ nghĩa đầy thôi. Vẫn chú tâm tìm hiểu sự lắt léo của tiếng Việt. Và đã ghi bên lề quyển Truyện Kiều, khi nhìn về thời cuộc:

tìm lại vầng trăng non tiết thanh minh ngày ấy
vẫn tin nắng lên dẫu rờn rợn mưa buồn
lời quê như hạt thóc vàng ẩn sâu thớ đất
tiếng Việt ơi, sông suối lại về nguồn…

Mấy hôm nay, tranh thủ thời gian đọc bản thảo “Mùa chinh chiến ấy” của nhà biên kịch Đoàn Tuấn. Viết về thế hệ y lúc đi bộ đội làm “nghĩa vụ quốc tế” ở Campuchia. May quá, hắn ta viết hay, hấp dẫn nên chỉ đọc một đêm là xong. Chỉ mới chừng hơn 60 ngàn chữ. Tuấn vẫn đang tiếp tục viết. Khi in có lẽ phải bố cục, cấu trúc lại cho chặt chẽ hơn. Nhớ đấy nhé. Đây là một trong những chương xúc động. Cần ghi chép lại. Không thể lãng quên.

Đoạn này Tuấn kể lúc từ phum Cầu Sắt về phum Choăm Sre: “Trời tối, hỏi dân, họ chỉ nhà. Nhưng đến nơi, trưởng phum đi vắng. Có mỗi cô em ở nhà. Cô bé khoảng 15 tuổi. Áo xanh trứng sáo. Váy màu vàng tươi. Tóc thiếu nữ tuổi dậy thì mượt như nhung. Từ mái tóc tỏa lên một mùi hương dìu dịu. Đặc biệt, cô bé có gương mặt trái xoan, vô cùng dịu dàng và thanh tú. Đôi mắt mở to, tràn đầy cảm xúc. Gương mặt như tỏa ánh sáng trong đêm.  Cô bé giới thiệu tên mình là Naryn, nhưng ở nhà thường gọi là Tút, nghĩa là Nhỏ Bé. Còn tôi vụng về, chẳng biết giới thiệu tên mình. Cô bé nói, để em dẫn anh sang phum bên. Vì cô không biết khi nào anh cô về. Trong khi đó, chúng tôi cần xe bò vào sáng sớm mai. Tôi có ấn tượng thật đẹp không những về  ngoại hình mà còn về giọng của cô. Cô bé nói tiếng Kh’mer với những âm thanh đẹp như chim hót. Rõ ràng. Thánh thót. Ngữ điệu nói thật trôi chảy. Giọng của cô thật trong sáng, âm vang. Sự nhiệt tình của cô bé khiến chúng tôi đi ngay.

Trên đường, tôi hỏi chuyện. Cô cho biết, mình đang sống với anh trai và chị dâu ở đây. Anh chị có hai con. Trước, gia đình cô ở Phnom Pênh. Sau bị Pol Pot dồn về miền rừng núi. Cha mẹ cô không còn. Tôi hỏi vì sao, cô thản nhiên nói: “Bị Pol Pot giết”. Người Campuchia nói chuyện bi kịch của gia đình mình hầu như không cảm xúc. Bởi đó dường như là chuyện hiển nhiên của họ trong những năm tháng này. Đường sang phum bên phải qua một cánh đồng. Đang mùa gặt. Lúa để đầy ruộng. Dân bên này có phong tục, gặt lúa không thèm mang về nhà. Cứ vứt ngoài đồng. Chẳng ai lấy của ai.  Mùi rơm rạ dâng trên cánh đồng thoảng gió gợi lên không khí no ấm, yên bình. Trăng sáng, tôi nhìn rõ mồn một từng lượm lúa, từng hạt lúa. Bông bào cũng mẩy căng. Đất Campuchia tốt thật.

Đang đi giữa đồng, bỗng tôi nghe thấy hàng tràng tiếng chó sói tru lên liên hồi. Tiếng chó cất lên từ bìa rừng, tiếp giáp ruộng, cách chúng tôi không xa. Tiếng sói tru từ hồi này sang hồi khác, bay lên không trung vắng lặng ngập tràn ánh trăng, ngỡ vọng đến tận trời cao. Tôi bỗng nhớ câu chuyện đọc hồi bé, để không sợ tiếng thú rừng, hãy cất lên tiếng nói của con người. Và cũng để không khí giữa chúng tôi  đỡ căng thẳng, tôi hỏi cô bé bằng tiếng Kh’mer: “Sơ mua ây?” (Con gì thế?). Không ngờ, cô bé đáp rõ ràng từng tiếng:“Con chó  rừng!”. Tôi không tin vào tai mình. Trời ơi, cô bé nói tiếng Việt! Thật kinh ngạc và kỳ lạ, giữa chốn rừng núi hoang vu, giữa cánh đồng xa lạ thế này, tôi được nghe tiếng Việt, lại từ cái miệng xinh đẹp của một cô bé như thiên thần thốt ra. Thậm chí, cái từ “rừng” với chữ “r”’, cô bé còn uốn lưỡi khi phát âm. Dễ thương làm sao!

Ôi tiếng Việt thân yêu, từ ngày vào lính, từ ngày ngang dọc trên bao chiến trường Campuchia, tôi chỉ toàn được nghe giọng con trai, giọng đàn ông. Đêm nay, giữa nơi hoang vắng này, tôi lại được nghe tiếng mẹ đẻ từ giọng nữ. Giọng Naryn như sợi tơ vàng ánh biếc lung linh giữa cánh đồng. Tôi vội cúi xuống:’“Naryn, em nói lại đi! Nói lại đi em!”. Lời tôi như cầu khẩn, như van lơn. Nhưng Naryn im lặng. Hoàn toàn im lặng. Em không nói một lời nào nữa.

Đi tiếp một quãng, vẫn giữa cánh đồng, tôi bỗng bước lên, quỳ xuống hỏi: “Naryn, em là người Việt Nam phải không?”. Cô bé nhìn thẳng vào mắt tôi, gương mặt đầy xúc động, môi mím lại, gật đầu. Nước mắt cô bỗng trào ra. Và tôi, cũng trào nước mắt. Tôi ôm cô bé vào lòng. Em bé nhỏ nép vào tôi như một niềm tin cậy, chở che.

Tôi chợt hiểu, mấy từ tiếng Việt ấy, đã bao năm, em phải giấu kín trong lòng. Giấu kín giữa tứ bề nguy hiểm. Giấu kín suốt ngày và đêm. Giấu kín cả trong lúc tỉnh táo nhất. Giữa đám đông. Lúc một mình. Giấu kín cả trong những giấc mơ khủng khiếp, nhọc nhằn. Em phải giấu thân phận  là người Việt, để đi qua địa ngục trần gian. Và  tiếng Việt thân yêu của tôi, đã được em xinh đẹp và thông minh, giấu ở những miền sâu thẳm và đẹp nhất trong tâm hồn mình. Mấy từ tiếng Việt đơn sơ ấy, như những mạch ngầm của sự sống, vẫn chảy đâu đó trong tâm khảm em. Đã  bao lần em sợ hãi, run lên khi kẻ thù thẩm tra, kiểm soát.

Đêm nay, giữa một nơi không còn thù địch, giữa một nơi không ai nghe thấy, rất thoáng đãng và dịu dàng, mầm cây tiếng Việt bắt đầu đâm chồi trong em; dòng suối tiếng Việt bắt đầu róc rách trong em. Ôi tiếng Việt tội nghiệp của tôi! Ôi Naryn bé bỏng mà anh hùng của tôi! Tôi cảm nhận sức mạnh và sự vĩ đại của tiếng Việt, cảm nhận sức mạnh và sự vĩ đại của người Việt qua thân hình mảnh khảnh của Naryn”.

Đọc đoạn văn này, ứa nước mắt. Ôi tiếng Việt. Hiểu như thế, cảm như thế, lúc đi xa Đất Nước, được nghe lại tiếng nói của người Việt thì bất kỳ người Việt nào cũng xúc động chân thành như Tuấn đã trải qua. “Lời quê như hạt thóc vàng ẩn sâu thớ đất/ Tiếng Việt ơi, sông suối lại về nguồn”… Câu thơ này tặng Tuấn.

L.M.Q

Chia sẻ liên kết này...

 
 

LÊ MINH QUỐC: Nhật ký 13.9.2016

PDF.InEmail

 

Thư ngày 15.1.1983thu-KPC-ngay-15.1---1-Rthu-KPC-ngay-15.1---2-Rthu-KPC-ngay-15.1---3-Rthu-KPC-ngay-15.1---4-R

 

Thư ngày 25.6.1883

thu-KPC--1-R-Quocthu-KPC--2R-Quoc

 

Thư ngày 15.7.1983

15.7-thu-KPC-115.7-thu-KPC-215.7-thu-KPC-315.7-thu-KPC-315.7-thu-KPC-415.7-thu-KPC-5

 

Thư 29.9.1983

thu--1-KPC-a-1thu--1-KPC-a-2thu--1-KPC-a-3thu--1-KPC-a-4thu--1-KPC-a-5

Chia sẻ liên kết này...

 
 

LÊ MINH QUỐC: Nhật ký 23.8.2016

PDF.InEmail

ta-ty-1-Rnien-giam

 

Vụ triển lãm “Những bức tranh từ Châu Âu trở về” diễn ra từ ngày 10. 7.2016 tại Bảo tàng Mỹ thuật TP. HCM, dù đã kết thúc. Nhưng dư âm vẫn  còn. Bởi lẽ, dù được giới thiệu là các tác phẩm của các danh họa từ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, nhưng chiều ngày 19.7, bảo tàng này ra  thông cáo: “15 bức tranh thuộc bộ sưu tập của ông Vũ Xuân Chung đang triển lãm tại bảo tàng không phải bản vẽ do tác giả đứng tên thực hiện”.

Ấy là một cách nói chỉnh chu, cẩn trọng chữ nghĩa, dù không khẳng định dứt khoát nhưng công chúng ngầm hiểu nhấn mạnh đến số tranh này đều tranh giả.

Thiết nghĩ, sự cẩn trọng này là cần thiết, chỉ có thể khẳng định như “dao chém chuối”, như “đinh đóng cột” vì muốn kết luận cuối cùng phải có  thẩm định của hội đồng chuyên môn. Cùng lúc liên quan đến triển lãm này, bà Tạ Thùy Châu - con gái họa sĩ Tạ Tỵ gửi đơn kiện tới TAND TP.HCM. Bà yêu cầu những người liên quan đến bức tranh có tên “Trừu tượng” phải ra trước pháp luật vì đã mạo danh và giả chữ ký của bố bà trên bức tranh đó. Sở dĩ như thế, vì bức tranh này, họa sĩ Thành Chương chứng minh khẳng định mình chính là tác giả.

Tuy nhiên, sau khi nhận đơn tòa án yêu cầu phải bổ sung thêm chứng cứ, trong đó có khoản phải chứng minh công dân Tạ Văn Tỵ ký bút danh Tạ Tỵ.

Khi đọc thông tin này, không ít người thuộc giới sáng tác giật mình và thót lên: “Thôi rồi Lượm ơi!”. Câu ấy, nghe ra da diết, sầu não lắm vì có thể đẩy vấn đề đi vào ngõ cụt. Khác gì “đánh đố” nhau. Biết thế nào được. Đã nói đến chuyện pháp lý, đối chất trước tòa nhằm làm sáng tỏ một vấn đề nào đó, bao giờ “quan tòa” cũng thực hiện theo nguyên tắc: “Trọng chứng hơn trọng cung”.

Lâu nay, có một sự thật hiển nhiên: văn nghệ sĩ có quyền ký nhiều bút danh khác nhau. Nguyên cớ tại làm sao có bút danh đó, chẳng một ai có thể chứng minh rõ ràng, dù có nghe chính tác giả nói nhưng làm gì có “giấy trắng mực đen”, làm gì có “dấu đỏ” của cơ quan chức năng xác nhận?

“Đọc thơ Xương, ăn chuối ngự”, đó hai đặc sản của Nam Định. Có lẽ, do ái mộ Tú Xương nên hàng loạt cây bút viết trào phúng, châm biếm đều ký bút danh chữ Tú đứng đầu: Tú Mỡ (Hồ Trọng Hiếu), Tú Quỳ (Phan Quỳ), Tú Sơn (Phan Khôi - “tout seul: cô độc), Tứ Kếu (Trần Đức Uyển), Tú Duyên (Nguyễn Văn Duyên), Tú Trần (Trần Lê Văn, tức Tú Nuy), Tú Sót (Chu Thành), Tú Lơ Khơ (Nguyễn Nhật Ánh), Tú Hợi (Lê Minh Quốc)… Còn có hàng loạt người khác nữa, như Tú Rua, Tú Da, Tú Gân, Tú Cốt, Tú Thịt, Tú Nạc, Tú Lông, Tú Sụn, Tú Trọc, Tú Ba Rọi, Tú Veo…

Thủ hỏi, có bao nhiều cách đặt bút danh nữa?

Trước đây, tạp chí Văn Học ở Sài Gòn (số ra ngày 15.3.1973) thực hiện chủ đề về bút danh, bút hiệu của văn nghệ sĩ Việt Nam. Trong số báo đó, nhà báo Thiên Tướng (bút danh của Vũ Bằng) có liệt kê, nay chỉ tóm lược đôi dòng:

Xuất phát từ đặc điểm vật chất hay tinh thần - như nhà văn Doãn Kế Thiện ký Bất Ác, nói được hai ý nghĩa, không ác là Thiện, mà bất ác còn là người hiền lành đúng như tính cách của ông; 2. Nhắc đến nguồn gốc địa lý - như Tản Đà: “Nước dợn sông Đà con cá nhảy/ Mây trùm non Tản cánh diều bay”; 3. Đảo lộn những con chữ trong tên thật, hoặc nói lái - như Nguyễn Thứ Lễ (Thế Lữ), Khái Hưng (Trần Khánh Giư). Mà “Lễ” đích thị là “lê ngã”, “ngã” là “ta”. Do đó, Thế Lữ ký thêm Lê Ta, mà đã có Lê Ta ắt phải có Lê Tây là vậy. 4. Từ nhân vật mà mình yêu thích; 5. Từ nghề nghiệp hay chức vụ; 6. Từ chữ Pháp được Việt Nam hóa - như Antoine Vensel (trợ bút báo Dân Chúng, tác giả truyện dài Con ma nhà chú Hỏa) ký Văn Sen; 7. Từ ngôi sao trong tử vi - như Thiên Hư (Vũ Trọng Phụng), Thái Bạch (Phạm Văn Giao), còn Vũ Bằng, mệnh lập tại thìn, có tử vi Thiên Tướng; 8. Phát sinh vì thời cuộc - như Bút Nguyên Tử (Dương Tấn Trương) vì lúc đó đang rộn lên về vấn đề “thời đại nguyên tử”; 9. Từ thể hiện cùng "trường phái" - như trường hợp “Tú”, hoặc “Tử” với Hàn Mặc Tử, Đồ Nam Tử, Thanh Tùng Tử, Cồ Việt Tử, hoặc trùng nhau như “Lang” với Nhị Lang (Dương Mầu Ngọc), Tam Lang (Vũ Đình Chí), Hoài Điệp Thứ Lang (Đinh Hùng) v.v… 10. Từ kỷ niệm thời thơ ấu, sự riêng tư, do tình cờ, ngẫu hứng; 11. Thể hiện lòng yêu nước, thương nòi v.v…

Những liệt kê này tương đối tạm đủ, dù còn có thể bổ sung thêm - như lấy từ câu nói trong kinh sách để nói lên chí hướng, tâm nguyện của mình, thường gọi “tên tự” Chẳng hạn, Trần Trọng Kim ký Lệ Thần, lấy từ câu trong Kinh Thi: “Nhược kim, dụng nhữ tác lệ”( Có công mài sắt, có ngày nên kim), Bùi Kỷ ký Ưu Thiên, lấy từ câu “Kỷ nhân ưu thiên” (Người nước Kỷ thấy trời thấp quá, luôn sợ trời sập)…Hoặc do từ tên thật mà rút gọn như Ngô Xuân Diệu (Xuân Diệu); giữ họ mà đổi tên như Phạm Kim Long (Phạm Thiên Thư); thay hẳn họ tên như Hà Huy Hà (Trương Khương Trinh) v.v… Khó có thể liệt kê cho xiết nguyên cớ ra đời của các bút danh/ bút hiệu/tên tự.

Lại có những trường hợp éo le hơn, dù là đàn ông đàn ang, “Râu hùm, hàm én, mày ngài/ Vai năm tấc rộng, thân mười thước cao” nhưng lại ký tên phụ nữ, lấy gì chứng minh hả trời? Chẳng hạn, nhà báo, nhà văn Nguyễn Văn Vĩnh ký Đào Thị Loan, Nguyễn Vỹ ký Lệ Chi, Diệu Huyền, Phạm Cao Củng ký Phạm Thị Cả Mốc, Lê Văn Trương ký Cô Lý, Hồ Dzếnh ký Lưu Thị Hạnh, Vũ Bằng ký Cô Ngã (lúc làm tờ Vịt Đực), Hoàng Thị Trâm, Hoàng Thiếu Phủ có lúc ký Hà Tiên Cô, Vũ Hạnh ký cô Phương Thảo, Trần Văn Thạch ký Trần Như Liên Phượng v.v… Rõ ràng, càng “chịu chết”!

Chưa hết, trường văn trận bút xưa nay, còn có thể liệt ra những bút danh/bút hiệu thuộc hàng độc: J.Leiba (Lê Văn Bái), tác giả những câu thơ hay, như: “Sầu đối gương loan, bóng lạ người/ Chàng không lại nữa, đẹp cùng ai?”, “Phù thế đã nhiều duyên nghiệp quá! / Lệ lòng mong cạn chốn am Không / Cửa thiền một đóng duyên trần đứt / Quên hết người quen chốn bụi hồng”; Tchya (Đái Đức Tuấn); Tám Sẹc Ne - theo nhà văn Vũ Bằng lúc làm báo Dân Chúng, cây bút trào phúng Cát Hữu bắt chước theo cách gọi anh Ba, cô Tư của người Sài Gòn, còn Sẹc Ne (Charner - nay Nguyễn Huệ) là con đường đông vui, nhộn nhịp nhất; bí mật nhất cho đến này vẫn là T.T.Kh; nhân vật văn học nổi tiếng nhất ông Typn (Típ phờ nờ) trong kiệt tác Số đỏ, Ngym (họa sĩ Trần Quang Trân); Rit (Nguyễn Gia Trí) v.v…

Dù vậy, không chỉ đồng nghiệp mà ngay cả dư luận cũng mặc nhiên thừa nhận, chẳng hạn, Tú Mỡ bút danh của Hồ Trọng Hiếu, Tản Đà bút danh của Nguyễn Khắc Hiếu, Thiên Hư bút danh của Vũ Trọng Phụng, Phan Ngọc Hoan bút danh của Chế Lan Viên v.v… Tại sao họ ký bút danh đó? Không thể tìm được một chứng cứ gì rõ rệt, nếu hiểu theo nguyên tắc của pháp lý.

Xin dừng lại một chút với bút danh Thiếu Sơn.

Nói đến công dân Lê Sỹ Quý, chẳng mấy ai biết, nhưng Thiếu Sơn đã là một “từ khóa” của văn học Việt Nam hiện đại. Trong hồi ký của mình, Thiếu Sơn cho biết: “Đã từ lâu tôi đã có mộng làm văn sĩ và đã viết ít bài trên báo chí hàng ngày. Có báo cho đăng, nhưng phần nhiều không được đăng. Tôi muốn ký luôn tên họ thật của mình thì một người bạn khuyên tôi nên có một bút hiệu. Trước khi lấy bút hiệu Thiếu Sơn, tôi đã dùng nhiều bút hiệu khác. Thi sĩ Đông Hồ của Hà Tiên đã gửi thư cho tôi làm quen và hỏi về ý nghĩa của hai chữ Thiếu Sơn. Tôi trả lời là lòng người hoặc để ở sông hoặc để ở núi. Nhưng tôi thích núi hơn sông vì sông chảy mà núi đứng, Nhưng tôi không muốn nó già nua cằn cội do đó mà đặt là Thiếu (là trẻ) Sơn (là núi). Anh Đông Hồ khen hay nhưng sau khi gặp nhau và đã thân nhau rôi, tôi mới thú với anh là tôi xí gạt anh. Tôi ham coi hát Quảng Đông. Gánh lưu diễn tại Moncay (Móng Cái) cả tháng. Có anh kép hát oai phong lẫm liệt. Anh lấy tên Lầy Xỉu Sán, tức Lê Thiếu Sơn. Tôi mê anh, lấy tên anh làm bút hiệu của tôi vì hy vọng tôi sẽ múa bút trên văn đàn như anh múa kiếm trên sân khấu” (Thiếu Sơn nghệ thuật và nhân sinh - NXB Giáo Dục - 2008, tr.219).

Những dòng chữ này do chính tác giả viết, công bố  lúc còn sống, liệu có là chứng cứ trước tòa, nếu xẩy ra sự tranh chấp về bút danh?

Hơn nữa, có một sự thật phổ biến trong “trường văn trận bút”: “Đại diện Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch xác nhận ở Việt Nam hiện chưa có cơ quan nào chứng nhận nghệ danh cho nghệ sĩ. Chính vì thế, không ít phiền hà đã nảy sinh như nêu trên. Việc đặt nghệ danh là quyền cá nhân, trong khi quản lý nghệ danh theo tên thật lại là việc của Bộ Tư pháp (Báo Người Lao Động số ra ngày 21.8.2016).

Vậy yêu cầu của tòa án buộc gia đình Tạ Tỵ phải chứng minh như  nêu trên, quả thật là điều không tưởng.

Tuy nhiên, cũng xin thưa rằng, từ thực tế đó, vẫn có thể căn cứ vào các tập kỷ yếu của hội, đoàn nghề nghiệp mà các văn nghệ sĩ đó đã/ đang sinh hoạt. Những thông tin về lý lịch, số nhà, số điện thoại, tác phẩm được công bố trong tập sách đó do chính họ cung cấp, có là một chứng cứ pháp lý?

Riêng về trường hợp Tạ Tỵ, y có tìm thấy một chứng cứ hết sức rõ ràng và thuyết phục: Năm 1970, Phủ Quốc vụ khanh đặc trách Văn Hóa (8 Nguyễn Trung Trực) của chế độ Sài Gòn có ấn hành tập sách Niên giám văn nghệ sĩ và Hiệp hội văn hóa Việt Nam (1969-1970). Sách dày 814 trang, khổ 16,5 x 24,5 cm. Danh sách của văn nghệ sĩ trong tập sách này xếp thứ tự chữ cái theo hệ thống alpha b.

ta-ty-2-1nien-giamR

Phần của họa sĩ Tạ Tỵ như sau (nguyên văn): “Tỵ (Tạ) sinh ngày 24.9.1922 tại Hà Nội. Hiện viết văn, làm thơ, vẽ. Cư ngụ tại: 18/8 Phan Văn Trị, Gia Định. Điện thoại: Quân sự 41.708. Thành tích văn hóa - Những tác phẩm đã xuất bản: Những viên sỏi, Nam Chi Tùng Thư, 1962; Yêu và thù, Phạm Quang Khai, 1969-1970. Cùng những họa phẩm lập thể triển lãm tại Hà Nội (1951), tại Sài Gòn (1956-1961). Tác phẩm dự định xuất bản: Hoài ca (thi phẩm), Triển lãm hội họa trừu tượng và 50 khuôn mặt văn nghệ sĩ. Tiểu sử: Tốt nghiệp Cao đẳng Mỹ thuật Hà Nội, 1943. Đã cộng tác với các Tạp chí văn học: Thế Kỷ, Quê Hương (Hà Nội), Đời Mới, Nguồn Sống Mới, Sáng Tạo, Hiện Đại, Văn Học…” (tr.269).

Từ thực tế về việc văn nghệ sĩ bút danh vừa nêu trên, thiết nghĩ, chứng cứ từ kỷ yếu, niên giám nhằm “quản lý” họ cũng cần được chấp nhận như một chứng cứ pháp lý. Đối chiếu với các giấy tờ của công dân Tạ Văn Tỵ, ta sẽ thấy các thông tin trên là sự trùng khớp. Có như thế, vấn đề đang được dư luận quan tâm mới có hướng giải quyết rốt ráo.

Qua vụ kiện tụng này, vấn đề đặt ra lâu dài cho văn nghệ sĩ vẫn ở chỗ cần tiến hành đăng ký bản quyền không chỉ tác phẩm mà còn cả bút danh nữa, nếu muốn ngăn ngừa xẩy ra trường hợp rắc rối. Nghĩ cho cùng, trường hợp gia đình họa sĩ Tạ Tỵ không của riêng ai. Đây còn là một vấn đề thời sự, thiết thực khiến văn nghệ sĩ Việt Nam phải giật mình trước tình huống có thể xẩy ra mà họ, đồng nghiệp họ chưa lường trước và thật sự quan tâm đến.

L.M.Q

Chia sẻ liên kết này...

 
 

Trang 5 trong tổng số 47

298
trinhduyson